دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٧١٠
| برتلس جلد: ١١ شماره مقاله:٤٧١٠ |
بِرْتِلْس١، يوگنى ادواردويچ (آذر ١٢٦٩- مهر ١٣٣٦/دسامبر ١٨٩٠ - اكتبر ١٩٥٧)،
خاورشناس بنام روسى، از برجستهترين كارشناسان ادبيات ملل آسياي مركزي و
صاحب پژوهشهاي فراوان در ادب و تصوف ايرانى و تاريخ فرهنگ و ادبيات آسياي
مركزي.
وي كه از تباري دانماركى بود، در سنپترزبورگ زاده شد و در مسكو درگذشت. در
آغاز، كوتاه مدتى به حشرهشناسى گرايش يافت و سپس به حقوق روي آورد. با
آنكه تحصيلات خويش را در حقوق و موسيقى به سطحى عالى رساند ( ايرانيكا، ؛
IV/١٦٦ III/٢١٨ )، GSE, شوق وافر او بيشتر متوجه زبان و ادبيات فارسى و تركى
بود. در ١٢٩٧ش/١٩١٨م دانشجوي كنسرواتوآر و بخش خاورشناسىِ دانشگاه دولتى
پتروگراد شد و در آنجا از استادان بزرگى چون رُماسكويچ، فريمان، بارتولد و
اولنبرگ بهره گرفت ( ايرانيكا، همانجا).
برتلس پس از آنكه تحصيلات خود را در بخش زبانهاي شرقى آن دانشگاه به
پايان رساند، در موزة آسيايى آكادمى علوم شوروي سابق - كه سالها بعد به
«مؤسسة مطالعات خاورشناختىِ آكادمىِ علوم» تغيير نام يافت - شغلى به وي
داده شد و تا پايان عمر، به مدت ٣٧ سال، در همين موزه به تحقيق و تتبع
پرداخت (ايزدي، ١١). برتلس ضمن پژوهش در اين مركز، پس از يك سال، به
معلمى زبان و ادب فارسى در «مؤسسة زبانهاي زنده» منصوب گرديد و در
١٣٠٧ش/١٩٢٨م به توصية بارتولد به عنوان استاد زبان و ادبيات فارسى در
دانشگاه دولتى پتروگراد برگزيده شد ( ايرانيكا، همانجا).
برتلس در ١٣١١ش/١٩٣٢م، بجز مسئوليتهاي پيشين، رياست بخش زبانشناسى شعبة
تاجيكىِ آكادمى علوم شوروي را نيز برعهده گرفت. در سالهاي ١٩٣٩، ١٩٤٤ و
١٩٥٥م، به ترتيب عضو وابستة آكادمى علوم شوروي، فرهنگستان ايران، و مجمع
عربى دمشق گرديد ، GSE) ايرانيكا، همانجاها). در ١٣٢١ش/١٩٤٢م كه ارتش آلمان
به لنينگراد حمله كرد، با انتقال مؤسسة مطالعات خاورشناسى آكادمىِ علوم به
تا%شكند، برتلس نيز به اين شهر منتقل گرديد و چون اين مؤسسه در
١٣٢٩ش/١٩٥٠م به مسكو انتقال يافت، برتلس به رياست بخش شرقشناسى آن
برگزيده شد ( ايرانيكا، همانجا). وي با دانش و تجربهاي كه طى سالها كسب
كرده بود، بيش از دو دهه در اوايل سدة ٢٠م، يكى از استادان مسلم خاورشناسى
و راهنماي دو سه نسل از مستشرقان اتحاد جماهير شوروي، و نويسندة مقالاتى
بسيار در دائرة المعارف اسلام، اسلاميكا و نيز نشريههاي وزين دوران خود
گرديد. حاصل سالها مطالعه و پژوهش اين محقق ٢٩٥ تأليف بود (ايزدي، همانجا).
از نخستين كارهاي برتلس در زمينة فرهنگ و ادب فارسى، مىتوان از ترجمه و
نشر گزيدهاي از داستانهاي گلستان سعدي (١٩٢٢م)، ترجمة قطعاتى از هفت پيكرِ
نظامى (١٩٢٣م)، نشر دو غزل از باباكوهى شيرازي (١٩٢٤م)، مقالهاي با عنوان
«دربارة تفسيري بر غزل عطار» (١٩٢٤م) و «تئاتر ايرانى» (١٩٢٤م) ياد كرد (
كتابشناسى...، ١١٠- ١١١). وي در ١٩٢٤م رباعيات شيخ نجمالدين كبري را با
مقدمهاي در «مجلة آكادمى علوم روسيه» منتشر ساخت كه چندي بعد به كوشش
ولىالله شادان به فارسى ترجمه شد و در مجلة يادگار (١٣٢٦ش، س ٤، شم ١ و ٢)
به چاپ رسيد. كارهاي بعديِ او اينهاست: نشر متن فارسىِ بختيارنامه
(١٩٢٦م)، «زندگىنامة قاآنى» (١٩٢٧م)، «گزارشى دربارة مطالعات ايرانشناسى و
تركشناسى در روسيه ميان سالهاي ١٩١٤-١٩٢٠م»، «نوايى و عطار» (١٩٢٨م)، شرح
تاريخ ادب فارسى (١٩٢٨م) و دهها مقاله و كتاب ديگر مثل تصحيح يا ترجمه و
نشر پارهاي از آثار كهن فارسى با همكاري ديگران مانند منتخبات ناصرخسرو،
جامع التواريخ رشيدي، ج ٣ (براي فهرستى كاملتر از آثار او، نك: كتابشناسى،
١١٠-١٢٣؛ عقيقى، ٣/٩٥٨-٩٥٩).
از كارهاي تحقيقى برتلس در حوزة زبان و ادب فارسى، يكى چاپ انتقادي خمسة
نظامى و شاهنامة فردوسى و تحقيقات وي در باب اين دو شاعر بزرگ، و ديگري
پژوهشهاي گستردة او در باب ادبيات عرفانى ايران است. برتلس به مناسبت
هشتصدمين سالگرد تولد نظامى گنجوي در ١٣٢٠ش/١٩٤١م به اتفاق گروهى از
همكارانش به تهية چاپى انتقادي از خمسة اين شاعر بزرگ همت گماشت. متن
انتقادي اسكندرنامه را نيز در دو بخش شامل شرفنامه و اقبالنامه در ١٣٢٦ش/
١٩٤٧م منتشر كرد، اما مرگ بهبرتلس امان نداد كه ديگر منظومههاي نظامى را
به چاپ برساند ( ايرانيكا، .(IV/١٦٧ رسالة او با عنوان نظامى در ١٩٤٨م برندة
جايزة دولتى اتحاد جماهير شوروي شد ، GSE) همانجا). تحقيقات متعدد و مفصل او
دربارة سخنگوي گنجه موردتأييد و توجه پژوهشگران است. كار تصحيح شاهنامه نيز
كه از سوي برتلس آغاز شده بود، به پايان نرسيد و دو مجلد نخستين اين اثر
نيز پس از درگذشت او انتشار يافت. شاهنامة ٩ جلدي موردپژوهش او سالها بعد
زيرنظر عبدالحسين نوشين تكميل و منتشر شد. اين چاپ انتقادي پس از سالها،
هنوز شايد از معتبرترين چاپهاي شاهنامة فردوسى به شمار آيد ( ايرانيكا،
.(IV/١٦٨
برتلس در مقام فردوسىشناس برجسته، به همراه هيأت نمايندگان روسيه در جشن
هزارة فردوسى كه در ١٣١٣ش/١٩٣٤م در ايران تشكيل شد، شركت جست («يوگنى...»،
٩٦). مقالهاي كه وي بدين مناسبت نوشته بود، همان سال در «نشرية فرهنگستان
علوم شوروي» بهچاپ رسيد. سال بعد، برتلس كتابى با عنوان «فردوسى و
سرودههايش» منتشر كرد ( كتابشناسى، ١١٥). اين اثر به كوشش سيروس ايزدي در
١٣٦٩ش به فارسى ترجمه شد.
بخشى از كارهاي تحقيقى برتلس مربوط به ترجمه يا معرفى و چاپ پارهاي از
آثار ادبى، تاريخى يا عرفانىِ فارسى، و بخش ديگر شامل مقالات مختلف او، از
جمله در زمينة تصوف و ادب صوفيانه است. وي توجه خاصى به متون عرفانى
داشت و به همين سبب، به چاپ متن انتقادي يا ترجمة پارهاي از آثار متصوفه
اقدام كرد، از اين قبيل است: متن انتقادي ديوان باباكوهى، متن كامل
منظومة سير العباد الى المعاد اثر سنايى، اشعار خواجه عبدالله انصاري، متن
مختارنامة عطار، متن جام جهان نما يفخرالدين عراقى، متن لمعات همو، متن
سعادتنامة شيخ محمود شبستري، متن مثنوي عصمت بخاري، متن ديوان بابافغانى،
شرح الهى نامة عطار، شرح اشترنامة عطار، ترجمة منظومة عرفانى بلبلنامة عطار
(ايزدي، ١٢)، ترجمة اسرار التوحيد محمد بن منور، طوطىنامة ضياء نخشبى،
نورالعلوم ابوالحسن خرقانى («يوگنى»، همانجا) و چاپ متن و ترجمة روسى مثنوي
كوتاه دستورنامة نزاري قهستانى شاعر اوايل سدة ٨ق (مصفا، ٢٥٢-٢٥٧؛ بولديرف،
٣-٤).
يكى از ٦ مجموعة گزيده آثار اين ايرانشناس پر كار كه تا ١٩٦٥م، ٤ مجلدِ آن
به چاپ رسيد ( ايرانيكا، )، IV/١٦٩ مشتمل بر تحقيقات عمدة وي در زمينة تصوف،
معرفى نسخههاي خطى تأليفات صوفيه و بررسىِ مندرجات آنها، و نيز بازنمايى
مفاهيم اصطلاحات صوفيانه و شرح زندگى و آثار صوفيان تا ظهور ادبيات عرفانى
است (ايزدي، همانجا). برخى از آثار برتلس دربارة عرفان و تصوف اسلامى خالى
از اشكال نيست. محققاً نمىتوان او را از اين لحاظ در رديف مستشرقان
تصوفشناسى چون ريتر آلمانى و لوئى ماسينيون و هانري كربن فرانسوي قرار
داد. حسينى طباطبايى به پارهاي از آراء نادرست و برداشتهاي غلط وي از
مفاهيم صوفيانه و تعليمات كلامى و جهانبينى اسلامى اشاره كرده است (ص
١٤٣- ١٤٥).
اگرچه عمده مشغلة فكري برتلس ادبيات كهن فارسى بود، اما نسبت به فارسى
امروزي نيز عنايتى خاص داشت. او در مطالعات خود بدين نكته رسيده بود كه
براي كسب تسلط در ادبيات كهن ايران، نمىتوان از شناخت زبان فارسى كنونى
بىنياز بود («يوگنى»، همانجا). مقالات «رمان تاريخى فارسى در سدة بيستم»،
«پيرامون تبديل نگارش فارسى به لاتين» و كتاب درسى فارسى ( كتابشناسى،
١١٤، ١١٥) حكايت از همين اعتقاد دارد.
كارهاي تحقيقى برتلس در زمينة زبان و ادب تركى، در مقايسه با تحقيقات وي
دربارة ادب فارسى چشمگير نيست.
مآخذ: ايزدي، سيروس، مقدمه بر تصوف و ادبيات تصوف برتلس، تهران، ١٣٥٦ش؛
بولديرف، الكساندر، مقدمه بر زندگى و آثار نزاري چنگيز غلام على باي بوردي،
ترجمة مهناز صدري، تهران، ١٣٧٠ش؛ حسينى طباطبايى، مصطفى، نقد آثار
خاورشناسان، تهران، ١٣٧٥ش؛ عقيقى، نجيب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٤م؛
كتابشناسى خاورشناسان روسيه و ...، به كوشش گروه مؤلفان، تهران، ١٣٧٢ش؛
مصفا، مظاهر، مقدمه بر ديوان حكيم نزاري قهستانى، تهران، ١٣٧١ش؛ «يوگنى
ادواردويچ برتلس»، پيام نور تهران، ١٣٢٣ش، س ١، شم ٢؛ نيز: Iranica. GSE;
مجدالدين كيوانى