دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٨٧
| براق جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٨٧ |
بُراق، نام مركوب پيامبر(ص) در سفر معراج. براق از مصدر «بَرق»، به معناي
درخشش و آذرخش است. در غالب آثار لغوي به اطلاق اين نام بر مركوب
پيامبر(ص) در معراج به سبب سرعت شگفتانگيز يا درخشندگى بسيار آن اشاره
شده است (مثلاً نك: جوهري، ٣/١٤٤٨؛ ابن منظور، ذيل بَرَقَ؛ ابن اثير،
١/١٢٠).
در كهنترين روايات موجود از واقعة معراج، از مركوب پيامبر(ص) در اين سفر ياد
شده است؛ گرچه در جزئيات موضوع اختلاف بسيار است. مدلول بيشتر روايات، آن
را جانوري سپيدرنگ با جُثّهاي ميان استر و درازگوش نشان مىدهد كه نزديك
رانهايش دو بال داشته، و به اندازة دورترين جايى كه مىديده، گام
برمىداشته است (نك: احمد بن حنبل، ٣/١٤٨، ٥/٣٩٤؛ بخاري، ٤/١٣٣، ٥/٦٧؛ ابن
هشام، ٢/٣٨؛ ابن سعد، ١/٢١٤). در برخى روايتهاي ديگر، جزئيات بيشتري از
اوصاف براق و به ويژه آرايش خاص زين و برگ او آمده است (مثلاً نك:
يعقوبى، ٢/٢٦؛ كلينى، ٨/٣٧٦؛ ابوالفتوح رازي، ١٢/١٢٨، ١٣٠؛ طبرسى، ١١١-١١٢).
در پارهاي روايات ديگر، تنها به نام براق به عنوان مركوب پيامبر(ص) در
معراج بدون هرگونه توصيف اشاره شده است (نك: بلاذري، ١/٢٥٥؛ طبري، ٨/٤؛
قس: ابن اسحاق، ٢٩٧، كه تنها از «فرس ابلق» نام برده است). همچنين
گفتهاند كه براق مركوب پيامبران بوده (ابن هشام، ابن منظور، همانجاها؛ نيز
نك: ازهري، ٩/١٣٣)، و به ويژه ابراهيم خليل(ع) با آن به زيارت بيتالحرام
رفته است (طبري، ٨/٥؛ دميري، ١/١٠٧)، اما در غالب روايات از قول جبرائيل -
كه براق را در آغاز سفر نزد رسول خدا(ص) آورد - آمده است كه پيامبر(ص) نزد
خداوند از همة كسانى كه پيشتر بر براق سوار شدهاند، برتر و محبوبتر است (نك:
ابن هشام، ابن سعد، همانجاها؛ نيز نك: عياشى، ٢/٢٧٧؛ قمى، ٢/٣).
بنابر غالب روايات، پيامبر(ص) در معراج، به بيتالمقدس سفر كرد (ابن هشام،
٢/٣٩) و براي ديدار با پيامبران بزرگ پيشين فرود آمد و افسار براق را به
همانجايى بست كه پيامبران پيش از او بسته بودند (ابن سعد، همانجا؛ مقريزي،
٨/٢١٤). به همين سبب، مسلمانان ديوار غربى حرم شريف در بيتالمقدس را
«ديوار براق» ناميدهاند و زمينهاي اطراف آن همگى وقف هستند (جرّار، ٣٦-٣٧؛
دروزه، ٣/٥٥ - ٥٦؛ زعيتر، ٨١ بب). اين ديوار از حدود قرن ١٠ق/١٦م براي
يهوديان كه مىپنداشتند بخشى از «هيكل سليمان» است و به آن نامِ «ديوار
نُدبه» دادهاند، جنبة تقدس يافت (مسيري، ٤/١٧٠؛ موسوعة...، ١/٨٧٩ - ٨٨٠) و به
ويژه از قرن ١٣ق/١٩م كوشيدند به هر طريق بر اين ديوار و اطراف آن تسلط
يابند. آنها براي اين كار و برگذاري مراسم مذهبى خود به زور متوسل شدند و
همين موجب درگيريهايى ميان ايشان و مسلمانان شد (مسيري، همانجا). حوادث
سپتامبر ١٩٢٢م/شهريور ١٣٠١ش كه در آن شماري از دو طرف به قتل رسيدند و در
منابع از آن به «انقلاب براق» ياد شده است، اوج اين درگيريها بود (دروزه،
٣/٥٥ بب؛ دباغ، ١٠(٢)/٢٦٢ بب؛ نيز نك: عسلى، ١٢، جم). سرانجام كار داوري به
دولت انگليس كه بر فلسطين قيمومت داشت، واگذار شد. تا اينكه در باب مالكيت
ديوار رأي به نفع مسلمانان صادر شد، اما مراسم مذهبى يهوديان به شرط آنكه
ادوات خاص آن را به كار نبرند، آزاد اعلام شد (براي مجموعة اسناد، نك: الحق
العربى...، ٩، جم). پس از ١٩٦٧م/ ١٣٤٦ش و اشغال بيتالمقدس توسط اسرائيل،
ديوار مذكور موقعيتى خاص يافت و نيروهاي اسرائيلى خانههاي پيوسته به ديوار
را ويران كردند و در برابر آن ميدان ساختند (براي تفصيل، نك: مسيري، همانجا).
مآخذ: ابن اثير، مبارك، النهاية، به كوشش طاهر احمد زاوي و محمود محمد طناحى،
قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ ابن اسحاق، محمد، السير و المغازي، به كوشش سهيل
زكار، بيروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛
ابن منظور، لسان؛ ابن هشام، عبدالملك، السيرة النبوية، به كوشش مصطفى سقا و
ديگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ ابوالفتوح رازي، حسين، روض الجنان و روح
الجنان، به كوشش محمدجعفر ياحقى و محمد مهدي ناصح، مشهد، ١٣٦٦-١٣٧٢ش؛ احمد
بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ ازهري، محمد، تهذيب اللغة، به كوشش
عبدالسلام هارون، قاهره، الدار المصريه؛ بخاري، محمد، صحيح، بيروت،
دارالجيل؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، به كوشش محمد حميدالله، قاهره،
١٩٥٩؛ جرار، حسنى ادهم، شعب فلسطين، عمان، ١٩٩٢م؛ جوهري، اسماعيل، الصحاح،
به كوشش احمد عبدالغفور عطار، بيروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ الحق العربى فى حائط
المبكى فى القدس، بيروت، ١٩٦٨م؛ دباغ، مصطفى، بلادنا فلسطين، عمان،
١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ دروزه، محمد عزت، حول الحركة العربية الحديثة، صيدا، ١٩٥١م؛
دميري، محمد، حياة الحيوان الكبري، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ زعيتر،
اكرم، القضية الفلسطينية، عمان، ١٩٨٦م؛ طبرسى، احمد، الاحتجاج، به كوشش
ابراهيم بهادري و محمدهادي، تهران، اسوه؛ طبري، تفسير؛ عسلى، بسام، ثورة
البراق، بيروت، ١٩٩١م؛ عياشى، محمد، التفسير، به كوشش هاشم رسولى محلاتى،
تهران، ١٣٨٠ق؛ قمى، على، تفسير، به كوشش طيب موسوي جزايري، نجف، ١٣٨٧ق؛
كلينى، محمد، الكافى، به كوشش علىاكبر غفاري، تهران، ١٣٨٩ق؛ مسيري،
عبدالوهاب محمد، موسوعة اليهود و اليهودية و الصهيونية، بيروت، ١٩٩٩م؛ مقريزي،
احمد، امتاع الاسماع، به كوشش محمد عبدالحميد نميسى، بيروت، ١٤٢٠ق/١٩٩٩م؛
موسوعة السياسة، بيروت، ١٩٨٥م؛ يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت، دارصادر.
على بهراميان