دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٣٠
| بدرالدينقرافى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٣٠ |
بَدْرُالدّينِ قَرافى، محمد بن يحيى بن عمر بن احمد بن يونس (رمضان ٩٣٩-
رمضان ١٠٠٩/آوريل ١٥٣٣- مارس ١٦٠١)، قاضى مالكى و از نويسندگان پر كار مصر.
وي در خاندانى اهل علم - كه كسانى چون شمسالدين قرافى و قاضى محمد بن
عبدالكريم دميري از آن برخاستند - متولد شد (نك: بدرالدين، ١٨١، ٢١٠). او خود
دربارة تاريخ تولد و چگونگى نامگذاريش گفته است كه چون در شب قدر زاده
شد، او را بدرالدين لقب دادند (ص ٢١١).
بدرالدين نزد بزرگان زمان خود همچون پدرش شمسالدين يحيى، عبدالرحمان
اُجهوري، عبدالرحمان تاجوري، زينالدين بن احمد جيزي، ناصرالدين لِقانى،
نجمالدين غطى و بهاءالدين شِنْشَوري به تحصيل علم پرداخت (نك: همو،
١٠١-١٠٢، ١١٧، ٢١٠؛ باباتنبكتى، ٦٠٣؛ محبى، خلاصة...، ٤/٢٥٨؛ كتانى، ١/٢١٦) و با
تواناييهاي علمى به دست آورده، يكى از مراجع زمان خود گشت، و به عنوان
شيخ مالكيان مصر، رياست آنان را برعهده گرفت. او پس از چندي به سمت قضاي
مالكيان آن ديار منصوب شد (باباتنبكتى، محبى، همانجاها). وي در اين سمت نيز
با نشان دادن قابليتهاي خويش، حدود ٥٠ سال در قاهره به برپايى احكام و
شرايع پرداخت و به فضل و عدل ستوده شد (محبى، همان، ٤/٢٥٩؛ خفاجى، ٢/١٠٤).
بدرالدين قرافى در قاهره درگذشت و پس از آنكه در جامع ازهر بر او نماز
گزاردند، در همان ديار به خاك سپرده شد (نك: محبى، همان، ٤/٢٦٢).
آثار: بدرالدين آثار بسياري تأليف كرده است كه بسياري از آنها بر جا
ماندهاند:
الف - چاپى: ١. توشيح الديباج، كه ذيلى است بر الديباج المذهبِ ابن
فرحون و مشتمل بر شرح احوال علماي مالكى از اواخر سدة ٨ق تا زمان مؤلف
است (نك: ص ٣٦)؛ ٢. القول المأنوس بتحرير ما فى القاموس، كه حاشيهاي بر
القاموس المحيط فيروزآبادي است. اين اثر در ٩٧٠ق تأليف شده، و بخشهايى از
آن در حاشية القاموس در بولاق (١٣٠١ق) منتشر گرديده است. چاپ دوم آن باز
همراه القاموس در قاهره (١٣٤٤ق) صورت گرفته است.
ب - خطى: ١. احكام التحقيق باحكام التعليق، در باب عقود كه نسخى از آن،
در كتابخانههاي خديويه و رباط موجود است (خديويه، ٧/٢٤٨؛ II/٤٣٦ .(GAL,S, ٢.
بهجة النفوس فى المحاكمة بين الصحاح و القاموس، در علم لغت كه نسخههاي
آن در كتابخانة كوپريلى استانبول (نك: كوپريلى، ٢/٥٦١) و احمدية تونس
VIII/٢٢٤) وجود دارد. ٣. تحرير القول الشاف، دربارة حديث فضل آيةالكرسى كه
بروكلمان به وجود نسخهاي از آن درموصل اشاره كرده است ، GAL,S) همانجا).
٤. تحقيق الابانة فى صحة اسقاط ما لم يجب من الحضانة (براي نسخ خطى آن،
نك: خديويه، نيز ، GAL,S همانجاها). ٥. توالى المنح فى اسماء الثمار النخل و
رتبة البلح، كه نسخهاي از آن در رباط نگهداري مىشود (نك: بخيت، ٣/٥٢). ٦.
الجواهر المنتثرة فى هبة السيد لام الولد و المدبرة، در موضوع فقهىِ هبه كه
نسخ بسياري از آن در كتابخانة خديويه (خديويه، همانجا)، و مجموعة گَرِت (نك:
حتى، شم ١٨٣٦ ، به خط خود مؤلف)، موجود است. ٧. الدرر المنيفة فى الفراغ عن
الوظيفة، كه نسخههايى از آن در كتابخانة خديويه (خديويه، ٧/٢٤٧)، و رباط (نك:
بخيت، ٣/٥٣) وجود دارد. ٨. درر النفائس فى شان الكنائس (براي نسخة خطى، نك:
خديويه، ٧/٢٤٨).
بدرالدين چند رسالة ديگر نيز در زمينههاي فقه و حديث داشته است (نك:
ازهريه، ٢/٣٤٦؛ خديويه، ٣/١٦٦، ٧/٥٨؛ فهرس...، ٦/٣٤٨؛ نيز براي آثار منسوب،
نك: باباتنبكتى، ٦٠٣؛ بغدادي، ٢/١٠٢).
كتانى از صورت اجازهاي از بدرالدين قرافى كه فهرستى از برخى آموختههاي
وي در آن ثبت بوده است، ياد كرده كه به طريق مكاتبه، اجازة روايت آنها
را به قصار فاسى داده بوده است (همانجا؛ براي شعر او، نك: محبى، نفحة...،
٤/٥٦٠، خلاصة، ٤/٢٦١-٢٦٢).
مآخذ: ازهريه، فهرست؛ باباتنبكتى، احمد، نيل الابتهاج، به كوشش عبدالحميد
عبدالله هرامه، طرابلس، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ بخيت، محمد عدنان و ديگران، فهرس
المخطوطات العربية المصورة، عمان، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ بدرالدين قرافى، محمد، توشيح
الديباج و حلية الابتهاج، به كوشش احمد شتيوي، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
بغدادي، ايضاح؛ خديويه، فهرست؛ خفاجى، احمد، ريحانة الالباء، به كوشش
عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٧م؛ فهرس مخطوطات جامعة الملك سعود،
رياض، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس و الاثبات، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ كوپريلى، خطى؛ محبى دمشقى، محمدامين،
خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛ همو، نفحة الريحانة، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو،
قاهره، ١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ نيز:
GAL,S; GAS; Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection
of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨.
فرامرز حاجمنوچهري