دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦١٥
| بدرالدينابراهيم جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦١٥ |
بَدْرُالدّينْ اِبْراهيم (يا ابراهيمى)، نويسندة فرهنگ زفان گويا و جهان پويا
كه آن را در اواخر سدة ٨ق/١٤م و اوايل سدة ٩ق/١٥م در هند نگاشته است.
دربارة زندگى و آثار اين نويسنده اطلاع چندانى در دست نيست ( ايرانيكا )،
III/٣٨١, فقط مىدانيم كه او خود را در مقدمة فرهنگنامه، «بدر ابراهيم» مىنامد
(ص ١٤٤). از اين كتاب اطلاعى در دست نبود تا آنكه بايفسكى در ١٩٦٤م در
جريان برگذاري چهارمين كنفرانس علمى زبانشناسى ايرانى در شهر تاشكند به
نسخهاي از اين كتاب در كتابخانة دانشگاه دولتى اين شهر دست يافت. نسخه بىنام
بود و در پايان آن اين عبارت به چشم مىخورد: «تمام شد كتاب فرهنگنامة
زفان گويا و جهان پويا بيست و يكم ماه جماديالثانى سنة ١٢٣ به خط بندة حقير
بىبضاعت عرب نسفى من موضع خطاي» (نك: ص ١١١ نسخة خطى). مقصود از سال ١٢٣
بىگمان سال ١١٢٣ق است و بايفسكى نيز براساس نوع خط اين نسخه تاريخ كتابت
آن را تأييد كرده است (نك: ص ٢٤-٢٥ ,٢١ -٢٠ ، نيز ٥٤ - ٥٥).
اين فرهنگنامه پس از تأليف فرهنگ فخر قواس (٧٠١ق/١٣٠٢م)، در هندوستان
تأليف شده است. دليل آن، استفادة مؤلف از اين فرهنگ در كار تأليف فرهنگنامة
خود است. نذيراحمد هم بر اين اساس كه فرهنگ زفان گويا يكى از منابع فارسى
دستور الافاضل است، سال تأليف آن را پيش از ٨٣٦ق/١٤٣٣م مىداند (بايفسكى،
٢٠ -١٨ ، نيز ٥٥ - ٥٦؛ سپاس، ٨٥؛ فرمند، ٥٦). برخلاف شيوة نگارش در آن روزگار،
فرهنگ زفان گويا به پارسى روان و ساده و رسا نوشته شده، و اين نشانة
توانايى مؤلف آن است كه ظاهراً از استادان ادب بوده است. وي در فرهنگنويسى
شيوهاي خاص برگزيده، واژهها را گروهبندي كرده، و هر گروه را در بخشى
جداگانه آورده است. فرهنگ زفان گويا با داشتن ١٧٠ ،٥واژه، يكى از نخستين
فرهنگنامههاي مفصل به شمار مىآيد. اين فرهنگ در شمار نخستين فرهنگهاي چند
زبانة الفبايى است كه نويسنده آن را به ٧ بخش و هر بخش را به چندين «گونه»
و هرگونه را به چند «بهر» تقسيم كرده، و به همين سبب، به فرهنگ هفت بخشى
نيز شهرت يافته است (بايفسكى، ٥٥ -٥٩؛ فرمند، سپاس، نيز ايرانيكا، همانجاها؛
قس: بدرالدين، ١٤٥-١٤٦).
مؤلف فرهنگ زفان گويا علاوه بر فرهنگ فخر قواس، از فرهنگهاي كهن ديگري مثل
لغت فرس اسدي طوسى (پيش از ٨٢٢ق/١٤١٩م) و فرهنگ فردوسى (پيش از
٨٢٢ق/١٤١٩م) نيز استفاده كرده است ( ايرانيكا، همانجا). اين فرهنگنامه
همچنين منبعى معتبر در تأليف فرهنگهاي بعدي بوده، چنانكه يكى از ٤٤ فرهنگ
مورداستفادة انجو شيرازي در فرهنگ جهانگيري است (نك: ١/٦). همچنين در تأليف
فرهنگهايى چون فرهنگ ابراهيمى (٨٧٨ق/١٤٧٣م)، تحفة السعادة از مولانا محمود بن
شيخ ضياءالدين (٩١٦ق/١٥١٠م)، مؤيد الفضلا از شيخ محمدزاده (٩٢٥ق/١٥١٩م)،
مدار الافاضل (١٠٠١ق/١٥٩٣م) و مجمع الفرس سروري (١٠٠٨ق/١٦٠٠م)، فرهنگ زفان
گويا مأخذي مهم به شمار مىرود ( ايرانيكا، فرمند، همانجاها؛ نقوي، ٦٥ -٦٦؛
دبيرسياقى، مقدمه...، ٣).
بايفسكى فرهنگ زفان گويا و جهان پويا را براساس دو نسخة خطى، يكى نسخة
تاشكند و ديگري نسخة موجود در كتابخانة پتنة هند آماده كرده، و در ١٣٥٣ش/١٩٧٤م
در مسكو به چاپ رسانده است. در سوي راست كتاب، عكس نسخة خطى (در ٥٤ برگ)
و در سوي چپ كتاب پيشگفتاري مفصل از وي به زبان روسى به چاپ رسيده است.
مقدمه با نمونههاي فارسى همراه است. بايفسكى در مقدمة خود علاوه بر بررسى
نسخة خطى و شمار بخشها و گونههاي آن، دربارة تاريخ فرهنگنويسى فارسى نيز
سخن گفته، و فرهنگ زفان گويا را با ديگر فرهنگها مقايسه كرده است (نك: ff.
١٥ ؛ سپاس، ٨٧؛ دبيرسياقى، فرهنگها...، ٥٦). وي در مقالة خود در ايرانيكا از دو
نسخة خطى ديگر از اين اثر نام مىبرد: نخست نسخة موجود در كتابخانة مجلس سنا (شم
٥٢٧) با عنوان فرهنگ پنج بخشى كه در ٩٩٨ق/١٥٩٠م كتابت شده؛ دوم نسخة خطى
موجود در كتابخانة سلطنتى برلين (پرچ، شم كه تاريخ نگارش آن ٩٢١ق/١٥١٥م
است. هر دو نسخه بدون نام مؤلف است (نك: ايرانيكا، همانجا؛ دانشپژوه،
١/٣٢٥).
مآخذ: بايفسكى، س.ا.، «نسخة خطى منحصر به فرد لغتنامة تفسيري فارسى فرهنگ
زفان گويا و جهان پويا»، پيام نوين، تهران، ١٣٤٤ش، شم ٩؛ بدرالدين ابراهيم،
فرهنگ زفان گويا و جهان پويا، به كوشش س.ا. بايفسكى، مسكو، ١٩٧٤م؛ همو،
همان، تصوير نسخة خطى، همراه همان چ؛ دانشپژوه، محمدتقى و بهاءالدين
انواري، فهرست كتابهاي خطى كتابخانة مجلس سنا، تهران، ١٣٥٩ش؛ دبيرسياقى،
محمد، فرهنگهاي فارسى و فرهنگگونهها، تهران، ١٣٦٨ش؛ همو، مقدمه بر ج ١
مجمع الفرس، تهران، ١٣٣٨ش؛ سپاس، ض.، «فرهنگ ايرانى در شوروي: فرهنگ نامة
زفان گويا و جهان پويا »، پيام نوين، تهران، ١٣٥٤ش، شم ٣؛ فرمند، حسين،
مقدمه بر لغتنامة تحفة الاحباب حافظ اوبهى، كابل، ١٣٦٧ش؛ فرهنگ جهانگيري،
حسين بن حسن انجو شيرازي، به كوشش رحيم عفيفى، مشهد، ١٣٥١ش؛ نقوي،
شهريار، فرهنگ نويسى فارسى در هند و پاكستان، تهران، ١٣٤١ش؛ نيز:
Baevski o , S.I., introd. Farhang... (vide: PB. Badr-od-d / n); Iranica;
Pertsch, W., Verzeichniss der persichen Handschriften, Berlin, ١٨٨٨.
صغري دودانگه