دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٥٤
| بخاري، صلاح جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٥٤ |
بُخاري، صلاح بن مبارك (د ٧٩٣ق/١٣٩١م)، از صوفيان طريقة نقشبنديه. از
زندگى او آگاهى بسيار اندكى در دست است، حتى تاريخ تولد او نيز دانسته
نيست. وي خود گويد كه در پى يك رؤياي عرفانى به خدمت خواجه علاءالدين
عطار (د ٨٠٢ق/١٤٠٠م)، از پيشوايان بنام طريقة نقشبندي، رسيد (ص ٦٦) و در
٧٨٥ق/١٣٨٣م به وساطت وي در «قصر عارفان» يا «قصر هندوان»، از روستاهاي
بخارا، به درك محضر خواجه بهاءالدين نقشبند (٧١٨-٧٩١ق/١٣١٨-١٣٨٩م) نايل شد
(همانجا؛ نيز نك: طاهري، ٤٠). ظاهراً بخاري سفري نيز از سمرقند به بخارا داشته
است (بخاري، ٣٨٢).
از بخاري اثري ارزشمند با عنوان انيس الطالبين وعدة السالكين برجاي مانده
است. اين كتاب از كهنترين و مهمترين آثار در اصول طريقة نقشبنديه، و شرح
زندگى و مقامات بهاءالدين نقشبند است. به گفتة صاري اوغلى آثار مهم ديگر
دربارة اين طريقه چون رشحات عينالحيات واعظ كاشفى، قدسية خواجه محمد
پارساي بخارايى، و بحثهاي مربوط به طريقت نقشبنديه در نفحات الانس جامى
برگرفته از انيس الطالبين است (ص ٤٥). وجود چند كتاب ديگر با همين عنوان
(نك: منزوي، فهرستواره...، ٣/٢٠٢٤- ٢٠٢٥؛ طاهري، ٧٤- ٧٥)، موجب شده است كه
در انتساب اين كتاب به بخاري اختلاف نظر وجود داشته باشد (نك: صفا، ٤/٧٥،
حاشيه؛ صاري اوغلى، ٥٨). اما تصريحى كه بخاري خود در مقدمة كوتاه كتاب به
انگيزه و چگونگى تأليف آن دارد، هر گونه ترديدي را در تعلق اين اثر به
بخاري از ميان مىبرد (ص ٦٦ -٦٧).
بخاري پس از درگذشت خواجه بهاءالدين و با كسب اجازه از جانشين وي، خواجه
عطار، به نگارش انيس الطالبين پرداخت (نك: ص ٦٧؛ نيز نك: رضوي، .(II/٢١ با
توجه به تاريخ درگذشت بهاءالدين نقشبند و بخاري، مىتوان گفت كه انيس
الطالبين در فاصلة سالهاي ٧٩١ تا ٧٩٣ق تأليف شده است.
انيس الطالبين پس از يك مقدمة كوتاه، داراي ٤ «قسم» است: قسم اول در
تعريف ولايت و ولى. مؤلف در اين قسم با ذكر آيات و احاديثى به برشمردن
نشانههاي ولى مىپردازد و سپس شرحى دربارة كرامت نقل مىكند. قسم دوم در
شرح ابتداي احوال خواجه بهاءالدين و ذكر سلسلة خواجگان. قسم سوم در بيان
صفات، احوال، اخلاق و گفتههاي خواجه بهاءالدين و شرح طريقه و نسبت سلوك
او و چگونگى صحبت و رفتار او با طالبان طريقت و ذكر حقايقى كه او در احوال
مختلف بيان كرده است. قسم چهارم در ذكر ديگر كرامات و آثار و اعمال خواجه
بهاءالدين كه در دوران ولايت او روي داده است. اين قسم، مفصلترين بخش
انيسالطالبين است. بخاري در نگارش اثرخود بجزمشاهداتش، از نقل قولهاي
مريدان و نزديكان و درويشان ملازم خواجه بهاءالدين نيز بهره برده است (نك:
ص ٦٨).
انيس الطالبين جز در مقدمه كه از صنايع بديعى خالى نيست (نك: صاري اوغلى،
٥٣)، كلاً نثري ساده و روان دارد و بخاري گاه بر حسب مورد و مقام به آيات
و احاديثنبوي اشاره كرده، و اشعار عربى و فارسى نيز آورده است.
از انيس الطالبين چندين نسخه برجاي مانده است (نك: منزوي، خطى مشترك،
١١/٨١٠ -٨١٣، ١٢/٢١٦٩، فهرستواره، ٣/٢٠٢٤؛ استوري، .(I(٢)/٩٤٨ اين كتاب به
كوشش خليل ابراهيم صاري اوغلى در تهران طبع و نشر شده است. ترجمة تركى
آن نيز به قلم عزي سليمان افندي (د ١١٦٨ق) سالها پيش به چاپ رسيده بوده
است (بروسه لى، ٣/١٠١).
مآخذ: بخاري، صلاح، انيس الطالبين، به كوشش خليل ابراهيم صاري اوغلى،
تهران، ١٣٧١ش؛ بروسهلى، محمدطاهر، عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٤٢ق؛ صاري
اوغلى، خليل ابراهيم، مقدمه بر انيس الطالبين (نك: هم، بخاري)؛ صفا،
ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٥٦ش؛ طاهري عراقى، احمد،
مقدمه بر قدسية پارساي بخارايى، تهران، ١٣٥٤ش؛ منزوي، خطى مشترك؛ همو،
فهرستوارة كتابهاي فارسى، تهران، ١٣٧٦ش؛ نيز:
, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٦; Storey, C. A., Persian
Literature, London, ١٩٧٢.
هدي سيدحسينزاده