دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٥٠
| بخاري، ابوالمعالى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٥٠ |
بُخاري، ابوالمعالى علاءالدين محمد بن عبدالباقى (د اواخر سدة ١٠ق/١٦م)،
خطيب مدينه و نويسندة كتابى در فضايل حبشيان. همة اطلاعات ما دربارة زندگى
اين دانشمند، به آگاهيهايى كه حاجى خليفه داده، منحصر است. به گفتة وي،
بخاري خطيب مدينه، و مردي فاضل بود؛ در ٩٩١ق كتابى به نام الطراز المنقوش
فى محاسن الحبوش نگاشت و به شريف مكة مكرمه تقديم كرد. اين كتاب به
تقليد از دو اثر سيوطى به نامهاي رفع شأن الحبشان و ازهار العروش تأليف
شده است (٢/١١٠٩؛ نيز نك: بغدادي، ٢/٢٥٦؛ قس: زركلى، ٦/١٨٤، كه تاريخ تأليف
كتاب را ٩٩٣ق آورده است).
الطراز المنقوش كه گويا نزهة الناظر و سلوة الخاطر (زركلى، همانجا) و عقد
الفرائد فيما نظم من الفوائد (كحاله، ١٠/١٢٣) نيز خوانده مىشد، بنا به
فهرستى كه در مقدمة آن آمده است، اساساً در فضيلت حبشيان، و شامل ٤ باب
است: باب اول دربارة حبشيان پيش از اسلام و سبب سياهى پوستشان، در ٣ فصل:
١. احاديثى كه بر فضل آنان دلالت دارد، ٢. حبشيان در قرآن، ٣. شادمانى
حبشيان در مسجدالنبى؛ باب دوم در بارة نجاشى، در ٤ فصل: ١. دربارة نام و
فضايل او، ٢. هجرتمسلمانانبهحبشه، ٣.امحبيبه و همسريبا حضرتپيامبر(ص)، ٤.
هدايايى كه ميان حضرت پيامبر(ص) و نجاشى رد و بدل شد، وفات نجاشى؛ باب
سوم دربارة صحابة حبشىنژاد در ٤ فصل: ١. بردگان حبشى پيامبر(ص)، ٢. زنان
صحابى حبشى، ٣. حبشيانى كه بردة صحابه بودند، ٤. پيوند با قريشيان يا
حبشيهاي دو رگه؛ باب چهارم دربارة اهل ادب در ٤ فصل (فلوگل، .(٦٩٨-٦٩٩
پيداست كه نگارش كتاب دربارة حبشيان، سنتى ديرپا بوده است، چنانكه فلوگل
به ٣ نويسنده كه در اين باب آثاري داشتهاند، اشاره كرده است: ١. ابوبكر
ابن مرزبان، ٢. عبدالرحمان ابن جوزي، ٣. عبدالنافع مدنى (ص .(٦٩٨ افزون بر
اين، چنانكه گفته شد، بخاري هم كتاب خود را براساس دو اثر ديگر از سيوطى
نگاشته بوده است.
الطراز المنقوش را وايس وايلر١ در ١٩٢٤م به آلمانى برگرداند. بطرس ايليا نيز
در ١٩٧٨م اين كتاب را تصحيح كرد و به عنوان رسالة دكتري خود در بيروت به
چاپ رساند. دو خلاصه نيز از آن موجود است: يكى در كتابخانة بادليان، و ديگري
آن است كه نورالدين حلبى (د ١٠٤٤ق) تدارك ديده، و در قاهره (١٣٠٧ق) به
چاپ رسيده است II/٥١٩) S, GAL, ; ٢ .(EI
از الطراز المنقوش نسخههاي خطى متعددي در دست است: بروكلمان ٧ نسخه را
معرفى كرده است S) ، GAL, همانجا). افزون بر آنها، نسخههايى در بغداد
(جبوري، ٤/١٩٨-١٩٩)، دانشگاه آمريكايى بيروت (خوري، ٤٤٦)، دانشگاه پرينستون
(حتى، و نسخههايى در تركيه (ششن، ٢٥٥)، گوتا ( پرچ،شم و برلين ( آلوارت،شم
٦١١٨ ؛ نيز نك: II/٥٠٤ نيز يافت مىشود.
مآخذ: بغدادي، هديه؛ جبوري، عبدالله، فهرس المخطوطات العربية فى مكتبة
الاوقاف العامة فى بغداد، بغداد، ١٩٧٤م؛ حاجى خليفه، كشف؛ خوري، يوسف،
المخطوطات العربية الموجودة فى مكتبة الجامعة الاميركية فى بيروت، بيروت،
١٩٨٥م؛ زركلى، اعلام؛ ششن، رمضان، مختارات من المخطوطات العربية النادرة
فى مكتبات تركيا، استانبول، ١٩٩٧م؛ كحاله، عمر رضا، معجمالمؤلفين، بيروت،
١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ نيز:
Ahlwardt; EI ٢ ; Fl O gel, G., X Einige geographische und ethnographische
Handschriften der Refa Q ja... n , ZDMG, ١٨٦٢, vol. XVI; GAL; GAL, S; Hitti, Ph.
K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts,
Princeton, ١٩٣٨; Pertsch.
آذرتاش آذرنوش