دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٤٩
| بخاري، ابوالمثل جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٤٩ |
بُخاري، ابوالمثل، از شعراي معروف اوايل عهد سامانى در سدة٤ق/١٠م). نظامى
عروضى نام وي را در شمار شاعران نامداري چون رودكى و كسايى آورده است (ص
٢٧- ٢٨) كه در بقاي نام اميران سامانى نقش بسزايى داشتهاند.
بر اساس بيتى بر جاي مانده از ابوطاهر طيب بن محمد خسروانى، شاعر نامدار سدة
٤ق - كه در آن به مرگ بوالمثل و شاكر و جلاب، رشك برده است (نك: اسدي،
٣٠؛ نيز صفا، ١/٣٩٩- ٤٠٠) - مى توان او را از معاصران خسروانى دانست. همچنين
اين بيت و بيتى از منوچهري (ص ١٤٠) كه در آن صريحاً به نام بوالمثل
اشاره مىكند، بر ضبط صحيح نام او دلالت دارد (قزوينى، ١٢٦-١٢٧). منوچهري در
يك قصيدة نونيه، از بزرگان شعر و ادب ياد كرده، و به ٥ شاعر از بخارا اشاره
كرده است (ص ٧٤) كه با توجه به شهرت ابوالمثل، برخى احتمال داده اند
منظور، ابوالمثل بخاري بوده است (مدبري، ٦٥؛ دبيرسياقى، ٢٤٩-٢٥٠).
از معاصران او بجز خسروانى، مىتوان از ابوالمؤيد بلخى، سپهري بخارايى و
خبازي نيشابوري نيز نام برد (اوحدي، ٣٣، ٤٤٦؛ هدايت، ١/٢٠١، ٢/٦٠٠، ٦٩٦).
عوفى (١/٢٦) و اوحدي بليانى (ص ٣٣) توان و مهارت او را در سخنوري و انواع
هنر ستودهاند. همچنين او را در شمار حكيمان آوردهاند (نك: همانجا).
از بخاري تا كنون اشعاري پراكنده و اندك (حدود ٣٠ بيت) از تذكرهها (نك:
همانجاها؛ هدايت، ١/١٣٤) و فرهنگهاي لغت به دست آمده است (براي نمونه، نك:
اسدي ، ٥٧، ٦١ -٦٢، ٢٢٣، جم ؛ نخجوانى، ٥١، ٥٧، ١٨٤، جم ؛ صفى كحال، ٣٦، ٩٣؛
اوبهى، ١٩٣؛ سروري، ١/٤٠٦، ٣/١٠٧٦؛ آنندراج، ٥/٣٣٤٢).
در ابيات محدود بر جاي مانده از ابوالمثل بخاري، ويژگيهاي عمومى صورخيال
شعر فارسى در قرن ٤ق (نك: شفيعى كدكنى، ٤٠٤- ٤١٣) نمودار است، مانند تصاوير
ساده و متنوع حسى (نك: ص ٦٦ - ٦٨)، جنبة گسترده و تفصيلى تصاوير ( ص ٦٦،
بيتهاي ٩-١١)، بهرهگيري از عناصر طبيعت و اشياء در تصاوير (ص ٦٦ -٦٧، بيتهاي
٢-٣، ٧، ١٣)، غلبة عنصر حركت (ص ٦٦، بيتهاي ١٠، ١١)، همچنين اغراق شاعرانه
(ص ٦٧ - ٦٨، بيتهاي ٢٠، ٢٢) و توجه به مضامين قرآنى (ص ٦٦، بيت ١؛ نيز نك:
شفيعى كدكنى، ٤١٣).
مآخذ: آنندراج، محمد پادشاه، تهران، ١٣٣٥ش؛ اوبهى هروي، حافظ سلطانعلى،
فرهنگ تحفةالاحباب، به كوشش فريدون تقى زادة طوسى و نصرت الزمان رياضى
هروي، مشهد، ١٣٦٥ش؛ اوحدي بليانى، محمد، عرفات العاشقين، نسخة خطى كتابخانة
ملى ملك، شم ٥٣٢٤؛ بخاري، ابوالمثل، «اشعار»، شرح احوال و اشعار... (نك: هم ،
مدبري)؛ دبيرسياقى، محمد، حاشيه و تعليقات بر ديوان منوچهري دامغانى (هم )؛
سروري، محمدقاسم، مجمع الفرس، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٣٨ش؛
شفيعى كدكنى، محمدرضا، صورخيال در شعر فارسى، تهران، ١٣٥٨ش؛ صفا، ذبيح
الله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٤٢ش؛ صفى كحال، عبدالمؤمن، فرهنگ
مجموعة الفرس، به كوشش عزيزالله جوينى، تهران، ١٣٥٦ش؛ عوفى، محمد، لباب
الالباب، به كوشش ادوارد براون، ليدن، ١٩٠٣م؛ قزوينى، محمد، مقدمه و حواشى
بر چهارمقاله (نك: هم ، نظامى عروضى)؛ لغت فرس، اسدي طوسى، به كوشش عباس
اقبال، تهران، ١٣١٩ش؛ مدبري، محمود، شرح احوال و اشعار شاعران بىديوان در
قرنهاي ٣، ٤ و ٥ هجري قمري، تهران، ١٣٧٠ش؛ منوچهري دامغانى، ديوان، به
كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٣٨ش؛ نخجوانى، محمد، صحاح الفرس، به كوشش
عبدالعلى طاعتى، تهران، ١٣٥٥ش؛ نظامى عروضى، احمد، چهارمقاله، به كوشش
محمد قزوينى، تهران، ١٣٢٧ق/١٩٠٩م؛ هدايت، رضاقلى، مجمع الفصحا، به كوشش
مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش. ليلا پژوهنده