دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٤٦
| بخارليق جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٤٦ |
بُخارْليق، يا بُخارليك، پُخارليك، گروه قومى كوچكى از بخاراييان ساكن
سيبري (آكينر، ٩٨ ؛ «دائرةالمعارف...٢»، ؛ XII/٨٢٥ ، I/١٣٣٧ ٢ .(EIاينان از
بازماندگان بازرگانانيند كه در سدة ١٠ق/١٦م از بخارا و اراضى آسياي مركزي
به سيبري غربى مهاجرت كردند و در آنجا استقرار يافتند (همانجا؛ آكينر، .(٩٨ آن
زمان ميان اميران بخارا و فرمانروايان سيبري روابط بازرگانى گستردهاي وجود
داشت. از سيبري كالاهاي محلى از جمله پوست خز، چرم و ماهى از طريق رودهاي
قابل كشتيرانى ايشيم و ايرتيش به آسياي مركزي صادر مىشد. بازرگانان بخارا
نيز در مقابل كاغذ، چاي، ظرفهاي فلزي، زينت آلات و خشكبار به سيبري
مىفرستادند. در جريان اين داد و ستدها گروهى از بخاراييان به مناطق
اُمْسْك، تُمْسْك شمالى تيومن و حوضة چوليم و اطراف تُبُلْسْك مهاجرت كردند
(همانجاها). اينان با تاتارهاي بومى درآميختند و دين اسلام را در ميان آنان
رواج دادند.
بخاراييان سيبري اهل سنت و حنفى مذهبند كه هويتِ گروهىِ آنان براساس
موطن و تعلق ايلى و طايفهاي آنان استوار است. تاتارهاي سيبري كه اسلام
را پذيرا شدند، به پيروي از بازرگانان مهاجر، مذهب حنفى را برگزيدند
(«دائرةالمعارف»، همانجا؛ آكينر، ٩٥ ؛ بنيگسن، ٢٢٦). گرچه نفوذ دين اسلام در
مناطقِ ياد شده مرهون فعاليت مهاجران بخارايى و ديگر نواحى آسياي مركزي
است، با اينهمه، به سبب شمار اندكشان، رفته رفته در ميان تاتارهاي ساكن
اين مناطق مستحيل شدند، به گونهاي كه جدا كردن آنان از تاتارها ميسر نيست
(«دائرةالمعارف»، همانجا؛ ٢ ؛ EIآكينر، .(٩٩ در سرشماري سال ١٩٢٦م/١٣٠٥ش - كه
چندان دقيق نبوده است - جمعيت اين گروه قومى را ٠١٢ ،١٢تن نوشتهاند كه
شمار شهرنشينان آن ٢/٦% بوده است (همانجاها).
در دوران حكومت شوروي كه سياست ادغام گروههاي كوچكتر در گروههاي بزرگتر،
اعمال مىشد، بخاراييان سيبري به صورت گروهى مستقل شمرده شده، با
تاتارهاي منطقه به صورت يك گروه شناخته شدند. بخاراييان سيبري به
گويشمحلى تاتارها سخنمىگويند، اما در زبان آنها واژههاي فارسى بسياري وجود
دارد. زبان كتبى بخاراييان سيبري همان زبان ادبى رايج در غازان مركز
جمهوري خودمختار تاتارستان است (همانجاها).
مآخذ: بنيگسن، الكساندر و مري براكس آپ، مسلمانان شوروي، گذشته، حال و
آينده، ترجمة كاوه بيات، تهران، ١٣٧٠ش؛ نيز:
, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٦; EI ٢ ; Sovetskaya
istoricheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٦٩.
شيوا جعفري