دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٤١
| بحيره جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٤١ |
بَحيره، عنوانى براي گونهاي از آزاد كردن آيينى حيوانات در عصر جاهلى كه
در قرآن كريم ابطال شده است. در بين اعراب پيش از اسلام چنين مرسوم بود
كه ثمرة زايمان پنجم ماده شتر را با «بَحْر»، يا شكافتن گوش آن نشانهگذاري
مىكردند و اين حيوان كه «بحيره» نام مىگرفت، آزاد، و وقف خدايان مىشد و
هرگونه بهرهكشى از آن اعم از سواري و باركشى و استفاده از گوشت و شير و
پشم آن ممنوع بود. بايد گفت: در برخى منابع، آيين بحيره دربارة گوسفند نيز
صادق بوده است. دربارة آيينهاي هم عرض بحيره بايد گفت: براساس روايات
مشهور، سائبه شتري بود كه به عنوان وفاي به نذر آزاد مىشد، وصيله ثمرة
زايمان هفتم گوسفند بود كه تؤمان مىبود و حام نرينهاي بود كه ١٠ نوبت
باروري مثمر پديد مىآورد (احمد بن حنبل، ٢/٣٦٦، ٣/٤٧٣، ٤/١٣٦، جم ؛ بخاري،
٤/١٦٩٠؛ مسلم، ٤/٢١٩٢؛ عياشى، ١/٣٤٧؛ قمى، ١/١٩٥؛ ابن بابويه، ١٤٨؛ راغب، ٣٤،
١٣٢، ٥٦٢؛ سيوطى، ٢/٣٣٧- ٣٣٨، ٣/٤٨).
گفتنى است كه با توجه به نقش حياتى چارپايان در زندگى اعراب باديه،
آيينهاي وقف حيوان به خدايان در دورة جاهلى - كه به باور مشركان موجب
رضاي خدايان و افزونى چارپايان بود - اهميتى ويژه داشته است (نك: آلوسى،
٣/٣٦ بب). از گفتة ابوالاحوص و مجاهد و قتاده چنين برمىآيد كه بهرهگيري از
بحيره تنها بر زنان حرام بوده است و پس از مرگِ حيوان، مرد و زن از گوشت
آن استفاده مىكردند (نك: سيوطى، همانجا). ظاهراً منبع گفتار اين مفسران نه
رواياتى مستقل، بلكه برداشتى از آية ١٣٩ سورة انعام (٦) بوده است كه آن را
ناظر به بحيره دانستهاند.
به هر روي، قرآن كريم افزون بر بحيره، گونههايى ديگر از آزاد كردن آيينى
حيوان شامل سائبه، وصيله و حام را بدعتى از جانب مشركان و افترايى به
خداوند برشمرده (مائده/٥/١٠٣)، و بريدن گوش حيوان به عنوان علامت را به
دستور شيطان دانسته است (نساء/٤/١١٩). برپاية حديثى از پيامبر(ص)، نخستين
كسى كه رسم بحيره را در بين عرب قرار داد، عمرو بن لُحَى بود كه از آيين
گذاران بنام دورة جاهلى است (ابن هشام، ١/٢٠١-٢٠٢؛ نيز نك: بخاري، همانجا:
نسبت سائبه به عمرو ابن عامر خزاعى).
در پى برخورد قاطعانة قرآن كريم، اين آيينها در دورة اسلامى برچيده شد، اما
با توجه به يادكرد بحيره و اخوات آن در قرآن كريم، در منابع فقهى نيز به
طور گذرا دربارة استفاده از گوشت چنين حيواناتى سخن آمده است (مثلاً نك:
شافعى، ٦/١٨٣ بب؛ جصاص، ٤/١٨٥؛ شيخ طوسى، ٣/٢٨٦-٢٨٧).
مآخذ: آلوسى، محمود شكري، بلوغ الارب، به كوشش محمد بهجتاثري، قاهره،
١٣٤٢ق/١٩٢٣م؛ ابن بابويه، محمد، معانى الاخبار، به كوشش علىاكبر غفاري،
قم، ١٣٦١ش؛ ابن هشام، عبدالملك، السيرة النبوية، به كوشش طه عبدالرئوف
سعد، بيروت، ١٤١١ق؛ احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ بخاري، محمد، صحيح،
به كوشش مصطفى ديب البغا، دمشق، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ جصاص، احمد، احكام القرآن،
به كوشش محمدصادق قمحاوي، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ راغب اصفهانى، حسين، معجم
مفردات الفاظ القرآن، به كوشش نديم مرعشلى، قاهره، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ سيوطى،
الدر المنثور، قم، ١٤٠٤ق؛ شافعى، محمد، الام، به كوشش محمد زهري نجار،
بيروت، دارالمعرفه؛ شيخ طوسى، محمد، المبسوط، به كوشش محمدباقر بهبودي،
تهران، ١٣٨٧ق؛ عياشى، محمد، التفسير، به كوشش هاشم رسولى محلاتى، تهران،
١٣٨٠ق؛ قرآن كريم؛ قمى، على، تفسير، بيروت، ١٤١٢ق/١٩٩١م؛ مسلم بن حجاج،
صحيح، به كوشش محمدفؤاد عبدالباقى، قاهره، ١٩٥٥م.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث