دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٢٨
| بحرق جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٢٨ |
بَحْرَق، جمالالدين محمد بن عمر بن مبارك حميري حضرمى شافعى (٨٦٩
-٩٣٠ق/١٤٦٥-١٥٢٤م)، دانشمندِ اديب، فقيه و صوفى. علت شهرت وي به بحرق
معلوم نيست، اما در ابياتى كه در مدح وي آوردهاند، به اين نام اشاره شده
است (عيدروس، ١٤٠).
وي در زادگاه خويش، حضرموت به تحصيل فقه و اصول پرداخت و سپس به عدن، و
آنگاه به زبيد رفت و در هر دو شهر از محضر استادان مشهوري در ادب و فقه و
تفسير و حديث استفاده كرد (همو، ١٣٥، ١٤٠؛ سخاوي، ٨/٢٥٣؛ ابن عماد، ٨/١٧٦) و
سپس در منطقة «شِحر» و زبيد به كار قضا پرداخت (عيدروس، ١٣١). وي در همانجا با
شريف حسين اهدل آشنا گرديد و توسط او گام در طريقت نهاد و از وي خرقه گرفت
(همو، ١٣٥؛ ابن عماد، همانجا). بحرق در ٨٩٤ق به مكه رفت و از محضر شمسالدين
سخاوي كسب علم كرد (عيدروس، ١٣٥، ١٣٧؛ ابن عماد، همانجا). از آنجا دوباره
راهى عدن شد و به دربار اميرمرجان راه يافت و تا زمان مرگ وي آنجا ماند.
پس از آن در ٩٢٧ق/١٥٢١م عازم هند شد و در دستگاه مظفرالدين شاه دوم سلطان
گجرات (٩١٧-٩٣٢ق/ ١٥١١- ١٥٢٦م) منزلتى يافت؛ اما مدتى بعد در احمدآباد درگذشت.
احتمال دادهاند كه درباريان و وزيران سلطان كه بر او حسد مىبردند، وي را
زهر داده باشند (عيدروس، ١٣٦، ١٣٩-١٤٠؛ ابن عماد، ٨/١٧٦- ١٧٧؛ زركلى، ٦/٣١٦).
بحرق علاوه بر ادب و فقه و تفسير، در علومى چون حساب و طب و فلك تبحر داشت؛
همچنين از وي كرامتهايى نيز نقل شده است (عيدروس، ١٣٣، ١٣٩؛ ابن عماد،
٨/١٧٦).
آثار:
الف - چاپى: ١. تحفة الاحباب و طرفة الاصحاب، كه شرحى است بر ملحة الاعراب
و سنخة الا¸داب ابومحمدقاسم حريري، و به كرات چاپ شده است (مثلاً قاهره،
١٢٩٦ق). ٢. حلية البنات و البنين و زينةالدنيا و الدين يا حلية البنات و
البنين فيما يحتاج اليه من امرالدين (چ اول: قاهره، ١٣٤٦ق/١٩٢٨م). ٣. شرح
عقيدة الامام اليافعى (قاهره، ١٢٩٦ق/١٨٧٨م). اين كتاب تفسيري بر قصيدة
معروف يافعى است. ممكن است كتاب الحواشىالمفيدة علىابياتاليافعى فىالعقيدة
كه عبدالقادر عيدروس (ص ١٣٦) به آن اشاره كرده، همين اثر باشد. ٤. شرح
لامية الافعال ابن مالك فى التصريف، كه بارها از جمله با حاشية احمد رافعى
(قاهره، ١٣٠٥ق) و حاشية محمد بن حمدون سلمى معروف به ابن الحاج (مغرب،
١٣٠٠ق) چاپ شده است. ٥. العروة الوثقى. اين كتاب همراه با شرح خود مؤلف
به نام الحديقة الانيقة فى شرح العروة الوثيقة به چاپ رسيده است (قاهره،
١٩٦٠م). ٦. النبذة المحررة للدعوي المحررة، اين كتاب به كوشش سارجنت١ در «مجلة
مطالعات شرقى٢» (١٩٥٤م، شم ٢٩) به چاپ رسيده است. ٧. نشرالعلم فى شرح
لامية العجم (بارها چاپ شده، از جمله در قاهره، ١٢٨٣ق/ ١٨٦٦م)، كه شرحى
است بر لامية العجم طغرايى و بيشتر آن را از شرح صلاحالدين صفدي اقتباس
كرده است (سركيس، ١/٥٣٣؛ منجد، ١/٤٨؛ عبدالرزاق، ٤٥؛ صالحيه، ١/١٤٨؛ اليس،
.(II/١٢١
ب - خطى: ١. ترجمة المستفيد لمعانى مقدمة التجويد، كه شرحى بر مقدمة جزرية ابن
جزري است II/٢٧٦-٥٥٥) S, .(GAL, ٢. تفسير آيةالكرسى يا الرسالة فى البحث و
التحقيق عن اسم الحى و العلى العظيم و شرح آيةالكرسى (لاندبرگ، ١٥٩ ؛
الفهرس...، ٧/١٩٠٦). ٣. الرسالة فى شرح سورة الاخلاص (همان، ٧/١٩٠٧). ٤. شرح
الكافية فى الطب II/٥٥٥) S, .(GAL, احتمالاً كتاب المنظومة فى الطب و شرحها كه
عبدالقادر عيدروس (همانجا) به او نسبت داده، همين كتاب است. ٥. شرح كتاب
العروض الاندلسى يا شرح الاندلسية فى علم العروض (صنعا، ٤/١٦١٧؛ I/٥٤٤ S,
.(GAL, ٦. فتح الرؤوف فى احكام الحروف (صنعا، ٣/١٤٨٧). ٧. متعة الاسماع
باحكام السماع ( آلوارت،شم .(٥٥٠٨ اين كتاب تلخيصى از الامتاع باحكام
السماع ثعلبى ادفوي است.
ج - آثار يافت نشده: ١. ارجوزة فى الحساب و شرحها؛ ٢. الاسرار النبوية فى
اختصار الاذكار النووية؛ ٣. تبصرة الحضرة الشاهية الاحمدية بسيرة الحضرة النبوية
الاحمدية؛ ٤. ترتيب السلوك الى ملك الملوك؛ ٥. الحسام المسلول على منتقصى
اصحاب الرسول؛ ٦. ذخيرة الاخوان، كه تلخيصى است از كتاب الاستغناء بالقرآن؛
٧. العقد الثمين فى ابطال القول بالتقبيح و التحسين؛ ٨. عقد الدرر فى
الايمان بالقضاء و القدر؛ ٩. مواهب القدوس فى مناقب ابن العيدروس، در وصف
استادش ابوبكر عيدروس (عيدروس، همانجا).
از مجموعة اشعار بحرق تنها ٥٧ بيت باقى مانده كه همه در النور السافر
عبدالقادر عيدروس جمع است (ص ١٣٣-١٤٠). او در قطعه شعري سخت بر خود باليده،
و خود را برتر از لبيد و فرزدق پنداشته، و عبدالقادر عيدروس هم اين قطعه شعر
را سخت زيبا دانسته است (ص ١٣٣-١٣٤). از ديگر اشعار وي مىتوان به يك قصيدة
٢٤ بيتى در مدح استادش ابوبكر عيدروس (همو، ١٣٨) و ٣ بيت در وصف زيارت خانة
خدا (همو، ١٣٧) اشاره كرد.
مآخذ: ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ زركلى، اعلام؛ سخاوي،
محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات
العربية و المعربة، قاهره، ١٩٢٨م؛ صالحيه، محمد عيسى، المعجم الشامل للتراث
العربى المطبوع، قاهره، ١٩٩٢م؛ صنعا، خطى؛ عبدالرزاق، فوزي، المطبوعات
الحجرية فى المغرب، مغرب؛ عيدروس، عبدالقادر، النور السافر، بيروت، ١٤٠٥ق/
١٩٨٥م؛ الفهرس الشامل للتراث العربى الاسلامى المخطوط، اردن، ١٩٨٧م؛ منجّد،
صلاحالدين، معجم المخطوطات المطبوعة، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٧م؛ نيز:
Ahlwardt; Ellis, A. G., Catalogue of Arabic Books in the British Museum, London,
١٩٦٢; GAL,S; Landberg, C., Catalogue de manuscrits arabes, Leiden, ١٨٨٣.
رضوان مساح