دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٢٣
| بحر زنج جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٢٣ |
بَحْرِ زَنْج، نامى كه جغرافى نويسان مسلمان به قسمت غربى اقيانوس هند
كه از خليج عدن تا ماداگاسكار امتداد دارد، اطلاق كردهاند. اين نام از نام
ساحل مجاور آن، مشهور به بلاد زنج يا زنگبار گرفته شده است. زنگبار را مأخوذ
از «زنگ» و «زنگى» فارسى (پهلوي زنگيك به معناي سياهپوست) دانستهاند ( ٢
EI).
در آثار جغرافيايى عصر اسلامى آگاهيهاي محدود و گاه متناقضى از اين دريا و
سواحل آن منعكس است. چنانكه آوردهاند: درياي زنج در منطقة گرم و سوزانى
قرار گرفته است و از شدت گرماي آب، جانوري در آن نمىتواند بزيد و آب آن
شور و غليظ است و در آن كشتيرانى نمىشود (ابن رسته، ١٠٠). نيز گفتهاند: اين
دريا ميان اقليم اول و خط استوا قرار گرفته است (همدانى، ٦٤). دربارة منبع
آب اين دريا هم روايتى افسانهاي ياد كردهاند (مسعودي، ١/١١٣؛ ابن
عبدالمنعم، ٥٨٦).
درياي زنج را بسيار تاريك توصيف كرده، و گفتهاند كه از شدت تاريكى چيزي
در آن ديده نمىشود (اصطخري، ٣١؛ ابن حوقل، ١/٤٦).
در احسن التقاسيم از ١١ دريا كه درياي زنج هم يكى از آنهاست، نام برده
شده است (مقدسى، ١٧). برخى عقيده داشتند كه اقيانوس شرقى (بحرالمحيط
شرقى)، از چين و هند تا زنج ادامه دارد (بيرونى، ٢/٥٣٧؛ ابوالفدا، ٢٥) و برخى
ديگر بحر زنج را همان درياي هند مىدانستند (ياقوت، ١/٥٠١؛ قزوينى، ١٠٦؛ قس:
بلخى، ١(١)/١٨٣) كه وزش بادهاي تند از جانب عمان به مدت ٢ماه در سال
موجب ايجاد امواج بلند در آن مىگرديد (ابن فقيه، ٢٩٦). در كتاب عجائب
المخلوقاتِ قزوينى داستانهاي شگفتانگيزي دربارة جزاير موجود در اين دريا از
جمله حكايت جزيرة سوخته كه كمتر كسى بدانجا سفر كرده، نقل شده است (ص
١٠٦-١٠٧).
مآخذ: ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس، ليدن، ١٩٣٨م؛ ابن
رسته، احمد، الاعلاق النفيسة، به كوشش دخويه،ليدن، ١٨٩١م؛ابن
عبدالمنعم،محمد، الروضالمعطار، بهكوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٨٠م؛ ابن
فقيه، احمد، مختصر كتاب البلدان، به كوشش دخويه، ليدن، ١٣٠٢ق؛ ابوالفدا،
تقويم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛ اصطخري، ابراهيم،
مسالك الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٢٧م؛ بلخى، محمود، بحرالاسرار، به
كوشش حكيم محمد سعيد و ديگران، كراچى، ١٩٨٣م؛ بيرونى، ابوريحان، القانون
المسعودي، حيدرآباد، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛ قزوينى، زكريا، عجائب المخلوقات،
دارالتحرير للطبع والنشر؛ مسعودي، على، مروج الذهب، به كوشش يوسف اسعد
داغر، بيروت، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، ليدن، ١٩٠٦م؛
همدانى، حسن، صفة جزيرةالعرب، به كوشش محمد بن على اكوع، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
EI ٢ .
بهزاد لاهوتى