دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥١٩
| بحرانى، ابوعلى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥١٩ |
بَحْرانى، ابوعلى جمالالدين ماجد بن هاشم بن على حسينى (د ١٠٢٨ق/١٦١٩م)،
فقيه، محدث و شاعر شيعى.
وي در روستاي جد حفص در منطقة بحرين زاده شد (بحرانى، يوسف، ١٣٦) و در
كودكى يك چشم خود را از دست داد (كشميري، ٣٥). او در بحرين به تحصيل علوم
دينى پرداخت (علىخان، ٤٩٢) و در تحصيل چنان جد و جهدي از خود نشان داد كه
برخى از منابع او را در مذاهب مختلفِ فقهى مجتهد دانستهاند (فسايى، ١١٥١).
گويا وي چندي نيز در اصفهان تحصيل كرده، و از جمله از شيخ بهايى بهره
برده است (نك: فيض، ١/٢٨-٢٩؛ نيز بحرانى، يوسف، ١٣٥-١٣٦؛ آقابزرگ، ٦/١٢،
١٢/٢١٠). از ديگر استادانى كه به او اجازه دادهاند، مىتوان به محمد بن
احمد ابن خاتون (د ١٠٣٨ق/١٦٢٩م) اشاره كرد (خوانساري، ٦/٧٥).
بحرانى چندي امامت جمعة بحرين را عهدهدار شد و به علاوه متولى منصب قضاي
آنجا گرديد. او سپس راهى شيراز شد و آن شهر را كه تا آن زمان كمتر مورد توجه
طلاب علوم دينى بود، حوزة درس و بحث خويش قرار داد و به عنوان شيخالاسلام
شيراز شناخته شد (حرعاملى، ٢/٢٢٦؛ مجلسى، ١٠٦/١٣٦؛ علىخان، همانجا). جمعى از
علما، از شاگردان وي به شمار مىآيند كه از آن جمله مىتوان به ملامحسن
فيض كاشانى، محمد بن حسن بحرانى، محمد بن على مقشاعى، زينالدين على بن
سليمان بحرانى، احمد بن عبدالسلام بحرانى، سيد عبدالرضا بحرانى، احمد بن
جعفر بحرانى، جمالالدين فسايى و جعفر بن كمالالدين بحرانى اشاره كرد
(فيض، خوانساري، همانجاها؛ كشميري، ٣٧؛ بلادي، ٨٦). بحرانى امامت جمعه و نيز
منصب قضاي شيراز را عهدهدار شد و تا پايان عمر در آنجا ماند (علىخان، همانجا؛
نيز نك: حرعاملى، ٢/٢٢٥-٢٢٦).
يوسف بحرانى او را محققى پردقت و اديبى شاعر دانسته، اشاره مىكند كه وي
سخنوري بليغ بود (همانجا). علىخان مدنى او را در شعر بسيار توانا دانسته، به
ذكر برخى از اشعار او پرداخته است (براي نمونه، نك: ص ٤٩٢-٤٩٦؛ نيز محبى،
٣/٣٠٧). وي با شاعر همعصر خود ابوالبحر خطى، ارتباطى نزديك داشت و آن دو از
شعر يكديگر بهرهمند مىشدند (بحرانى، يوسف، ١٣٦-١٣٧؛ خوانساري، ٦/٧٣).
برخى از ديدگاههاي فقهى و اصولى بحرانى همچون مبحث نذر، در مقايسه با
نظرات فقهاي بزرگى چون سيدمرتضى و ابن زهره، مورد توجه علما بوده است
(همو، ٦/٧٦). از برخى نظرات فقهى وي مىتوان به اعتقاد او به وجوب نماز
جمعه، اشاره كرد (افندي، ٥/٥). نكتة قابل توجه آنكه در برخى از منابع فردي
با نام ماجد بن على بن مرتضى بحرانى را شخصى جداي از بحرانى تصور كردهاند
كه با توجه به مطابقت شرح حال اين دو، اعم از سال وفات، مدفن و آثار،
ظاهراً بايد اين پندار را مردود دانست (براي نمونه، نك: حرعاملى، همانجا؛
افندي، ٥/٥ -٧). وي در شب ٢١ رمضان ١٠٢٨ق/ ٢٢ اوت ١٦١٩م درگذشت و در جوار
امامزاده شاهچراغ به خاك سپرده شد (بلادي، ٨٨؛ قس: بحرانى، يوسف، ١٣٨).
آثار: ١. الرسالة اليوسفية، دربارة اعتقادات شيعه و نيز احكام نماز (براي نسخ
متعدد خطى، نك: مرعشى، ٦/٢٣٣؛ مركزي، ١٦/٤٥٠؛ آقابزرگ، ٢٥/٣٠٠-٣٠١). اين
رساله را محمد اشرف، شاگرد شيخبهايى شرح كرده كه نسخهاي از آن در
كتابخانة گلپايگانى موجود است (استادي، ٣/١٣٣)؛ ٢. رسالهاي در مقدمة واجب
(بحرانى، سليمان، ٧٣)، كه نسخهاي از آن در كتابخانة مرعشى يافت مىشود
(مرعشى، ٤/٣١٩، ١٥/٢٠٧؛ نيز آقابزرگ، ٢١/٤٠٢)؛ ٣. مقالة فى العام المخصص، در
اصول كه آقابزرگ نسخهاي از آن را در سامرا نشان داده است (همانجا)؛ ٤.
المقامات، كه آقابزرگ دو نسخه از آن معرفى كرده است (٢٢/٨)؛ ٥. ديوان
بزرگ شعر (نك: علىخان، همانجا)، كه نسخهاي از آن در كتابخانة حكيم در نجف
برجاي مانده است (مدنى، ١/١٨٩؛ نيز آلوارت، شم a) ٨٤٨٥(١٨٤ :٧٩٥٨(٦),
قصيدهاي از او؛ براي ديگر آثار منتسب به وي، نك: افندي، ٥/٥؛ بلادي، ٨٧).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ استادي، رضا، فهرست نسخههاي خطى كتابخانة عمومى
آيتالله العظمى گلپايگانى، قم، ١٤٠٢ق؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء، به
كوشش احمد حسينى و محمود مرعشى، قم، ١٣٦٩ش؛ بحرانى، سليمان، فهرست آل
بابويه و علماء البحرين، به كوشش احمد حسينى و محمود مرعشى، قم، ١٤٠٤ق؛
بحرانى، يوسف، لؤلؤة البحرين، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٦ق؛
بلادي بحرانى، على، انوار البدرين، قم، ١٤٠٧ق؛ حرعاملى، محمد، امل الا¸مل،
به كوشش احمد حسينى، بغداد، ١٣٨٥ق؛ خوانساري، محمدباقر، روضات الجنات، قم،
١٣٥١ش؛ علىخان مدنى، سلافة العصر، تهران، ١٣٤٦ق؛ فسايى، حسن، فارسنامة
ناصري، به كوشش منصور رستگار فسايى، تهران، ١٣٦٧ش؛ فيض كاشانى، ملامحسن،
الوافى، اصفهان، ١٤٠٦ق؛ كشميري، محمدعلى، نجوم السماء فى تراجم العلماء،
قم، ١٣٩٤ق؛ مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ محبى دمشقى،
محمدامين، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛ مدنى، منيرمحمد، فهرست المخطوطات
المصورة (الادب)، قاهره، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ مرعشى، خطى؛ مركزي، خطى؛ نيز:
Ahlwardt.
حسين فرهنگ انصاري