دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥١٧
| بحرانى، ابوجعفر جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥١٧ |
بَحْرانى، ابوجعفر كمالالدين احمد بن على، مشهور به ابن سعاده، دانشمند،
محدث و متكلم امامى سدة ٧ق/١٣م. دربارة سرگذشت اين متكلم دانستههاي بسيار
اندكى در دست است. او اهل سترة بحرين بوده (نك: ياقوت، ٣/٣٨؛ بحرانى،
يوسف، لؤلؤة...، ٢٥٤، ٢٦٥؛ مينابى، ٤٢٤)، و در همانجا به تحصيل و تدريس
پرداخته است. وي از شيخ نجيبالدين سوراوي نقل روايت مىكرد كه سلسلة
روايتش به شيخ طوسى مىرسيد (ابن ابى جمهور، ١/١٢؛ بحرانى، سليمان، ٦٨؛
بحرانى، يوسف، الكشكول، ١/٣٠٣).
بحرانى معاصر فيلسوف و متكلم مشهور امامى، خواجه نصيرالدين طوسى (د
٦٧٢ق/١٢٧٣م) بوده، و پيش از خواجه درگذشته است (همانجا؛ افندي، ١/٥٢). از
سال درگذشت وي اطلاعى در دست نيست، ولى مدفن او در همان روستاي ستره
است (بحرانى، يوسف، لؤلؤة، همانجا؛ بلادي، ٦١).
تنها اثري كه از بحرانى بر جا مانده، رسالة كوتاهى در علم كلام به نام
رسالة العلم است. اين رساله شامل ١٢ عنوان است كه مؤلف در ١١ عنوان نخست
به مبحث علم پرداخته، و بيشتر، آراء ديگران را تقرير كرده، و تنها در برخى
موارد به شرح و نقد پرداخته، و در عنوان دوازدهم، ٢٤ مسأله را كه مربوط به
اين بحث است، مطرح نموده، ولى آنها را بررسى نكرده است.
وي در ابتدا به مباحثى چون تابع معلوم بودن علم و تقسيم آن به فعلى و
انفعالى، و نيزبه فعلى بودن علم خداوند مىپردازد (ص ١٩-٢٠)؛ سپس آراء
معتزله را دربارة اينكه ثبوت از وجود عامتر است، رد مىكند (ص ٢١). در باب
حقيقت علم، اين مسأله را از مسائل بسيار مبهم و مشكل مىداند و با بيان
آراء ديگران شرح و نقدي بر پارهاي از نظرها مىنويسد (ص ٢٣-٢٦). آنگاه
دربارة ادراك و اقسام آن، و نيز وجود ذهنى و علم خداوند بسيار مختصر نظر
ديگران را بيان مىكند (ص ٢٦-٢٧). در عنوان يازدهم نيز نظر آن دسته از
متكلمان را كه قائل به اضافه بودنِ علم هستند، نقد و رد مىكند (ص ٢٩-٣١).
پس از درگذشت بحرانى، شاگردش على بن سليمان بحرانى (ه م)، متكلم و
فيلسوف امامى، رسالة العلم را كه در واقع استاد براي وي تقرير كرده بود،
نزد خواجه نصيرالدين طوسى مىفرستد تا آن را شرح، و مسائلش را روشن كند.
خواجه نيز مسائل را توضيح مىدهد و ضمن شرح عناوين آن رساله، در برخى
موارد به نقد و خردهگيري دربارة آنها مىپردازد (نصيرالدين، ١٩ بب ).
مآخذ: ابن ابى جمهور، محمد، عوالى اللئالى العزيزية، به كوشش مجتبى عراقى،
قم، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ افندي اصفهانى، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش محمود
مرعشى و احمد حسينى، قم، ١٤٠١ق؛ بحرانى، احمد، «رسالة العلم»، ضمن شرح
مسألة العلم (نك: هم ، نصيرالدين طوسى)؛ بحرانى، سليمان، فهرست آل بابويه و
علماء البحرين، به كوشش احمد حسينى و محمود مرعشى، قم، ١٤٠٤ق؛ بحرانى،
يوسف، الكشكول، نجف، ١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛ همو، لؤلؤة البحرين، به كوشش محمدصادق
بحرالعلوم، نجف، مطبعة النعمان؛ بلادي بحرانى، على، انوار البدرين، به
كوشش محمدعلى محمدرضا طبسى، نجف، ١٣٧٧ق؛ مينابى، محمدعلى، تاريخ مسقط و
عمان، بحرين و قطر، به كوشش احمد اقتداري، تهران، ١٣٧٠ش؛ نصيرالدين طوسى،
محمد، شرح مسألة العلم، به كوشش عبدالله نورانى، مشهد، ١٣٨٥ق/١٣٤٥ش؛
ياقوت، بلدان .
عليرضا سيدتقوي