دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥١١
| بحتري جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥١١ |
بُحْتُري، ابوعُباده وليد بن عُبيد (د ٢٨٤ق/٨٩٧م)، يكى از بزرگترين شاعران
عرب. او به احتمال بسيار در ٢٠٦ق/٨٢١م در مَنْبِج (نزديك حلب) زاده شد.
بحتر كه نسبت بحتري از آن گرفته شده است، نام يكى از نياكانش بود كه به
قبيلة بزرگ طى تعلق داشت (ابن خلكان، ٦/٢١، ٢٩) و از همينجاست كه وي به
اجداد يمنى خود نازيده است.
وي نخستين درسها را در زادگاه خود، و سنتها و لغات بدويان را در ميان طاييان
آموخت و زود به شعر سرايى رو آورد و گفتهاند كه در بازار شهر، پيازفروشان و
بادنجان فروشان را مدح مىكرد (همو، ٦/٢١- ٢٢).
بزرگترين و شايد كارسازترين حادثة روزگار نوجوانى او، آشنايى و پيوند استوار
با ابوتمام (د ٢٣١ق/٨٤٦م) است. روايات در اين باره البته متعدد،
افسانهآميز و گاه متناقضند؛ آنچه صولى از قول خود او نقل كرده است ( اخبار
ابى تمام، ٦٦)، معقولتر به نظر مىرسد: شاعران عرب در حِمص به خدمت
ابوتمام مىرفتند و شعر خود را به او عرضه مىكردند. چون بحتري نزد او رفت،
پسند خاطر او افتاد: چندان كه براي نجات او از تنگدستى، نامهاي به مردم
مَعَرّة النُعمان نوشت تا ياريش كنند. مردم معره نيز ٤ هزار درهم برايش
مقرري نهادند؛ و اين نخستين درآمد او از شعر بود (نك: ابوالفرج، ١٧/١٦٩؛ ابن
خلكان، ٦/٢٢).
در روايت دوم كه ممكن است ساختة طرفدارانش باشد، وي را در خدمت ابوسعيد
ثغري، يكى از سرداران مشهور عرب مىيابيم كه قصيدهاي در مدح او مىخواند.
ابوتمام ادعا مىكند كه شعر از آنِ اوست و بحتري آن را سرقت كرده است؛ اما
پس از چندي سرگردانى، امير او را باز مىخواند و واقعيت امر را كه شوخيى بيش
نبوده است، به او مىگويد. از آن پس دوستى ميان دو شاعر استوار مىگردد
(ابوالفرج، همانجا؛ آمدي، ١٢-١٣؛ صولى، همان، ١٠٥-١٠٦؛ ابن خلكان، ٦/٢٢-٢٣).
روايت سوم نيز از نوع روايت دوم است. همان امير از او كه قصد خواندن
مدحيه داشت، مىپرسد كه آيا آنقدر گستاخى دارد كه در حضور ابوتمام شعر
بخواند. او با اطمينان تمام شعر خود را مىخواند و سخت موردعنايت ابوتمام قرار
مىگيرد (ابوالفرج، ١٧/١٧٠).
در هر حال، بحتري كه نخست به قول خود بر طبع و ذوق تكيه داشت (نك:
حصري،١/١١٠-١١١)،بهياري ابوتماماز فنون شعر و شايستهترين شيوهها
برايموفقيت در كار مدح نيز آگاهىيافت(براينوعسفارشهاي او به شاعر جوان،
نك: همانجا؛ ابوالفرج، ١٧/١٧٢- ١٧٣) و به همين سبب، پيوسته مقام استاد خود را
ارج مىنهاد و نزد همگان به فضيلت او اعتراف مىكرد (همو، ١٧/١٦٨-١٦٩،
١٧٢-١٧٣).
نام نخستين و تنها زنى كه به غير از نام معاشيق معروف عرب چون ليلى،
سلمى و...، در زندگى او ظاهر شده است، به همين دوران تعلق دارد. زمان
ديدار با اين زن را نيز در اثناي نخستين سفر از منبج به سوي حمص نهادهاند،
زيرا شاعر ناچار بود از شهر حلب، شهر عَلْوه بگذرد. علوه دختر زنى زُرَيقه
نام ظاهراً از طبقات پايين اجتماع حلب بود (بدوي، حياة...، ٥٦؛ نيز نك:
بحتري، ديوان، ٣٧٦).
بحتري بىگمان نخستين شعرهاي جدي خود را با مدح ابوسعيد ثغري آغاز كرد و
اولين قصيدة او، يا آن است كه با قافية «قا» سروده شده است (ابن خلكان،
٦/٢٢؛ آمدي، ١٢؛ نيز نك: بحتري، همان، ١٤٥٠-١٤٦٠)، يا قصيدهاي با قافية «عا»
(آمدي، ١٣؛ بحتري، همان، ١٢٥٣-١٢٥٦) كه در آن به پيروزي امير بر بابك خرم
دين اشاره شده است (نك: همان، ١٢٥٥، بيتهاي ٢٥ بب ، يا پيروزي اول در
٢٢٠ق، يا پيروزي نهايى در ٢٢٢ق، همان، ١٤٥٠-١٤٦٠). بنابراين، شاعر بايد بسيار
جوان، يعنى بين ١٤ تا ١٧ سالگى بوده باشد. وي تا پايان عمرِ ابوسعيد، و نيز
پسرش يوسف، به آنان وفادار ماند و ٢٣ قصيده در مدح ابوسعيد و خاندانش سرود
(نك: مقدسى، ٢٠٥). اين اشعار بيشتر گرد دلاوريهاي اين پدر و پسر در جنگهاي
مرزي، ارمنستان و بيزانس دور مىزند و ارزش تاريخى فراوان دارد (دربارة رثاي
پر شور بر ابوسعيد و پسرش، نك: يظى، ١٥٩- ١٦٥؛ بحتري، همان، ١٩٤٩-١٩٥٢، ٢١٨١-
٢١٨٥).
محيط شام ديگر براي شاعر جوان و تنگدست و جهانپرست البته تنگ بود و
مىبايست به عراق رو آورد؛ اما فضاي عراق رو به پريشانى نهاده بود. متوكل
(حك ٢٣٢-٢٤٧ق/٨٤٧ -٨٦١م) با همة قدرت، چنان از دست تركان به تنگ آمده بود
كه خواست پايتخت را از سامرا به دمشق انتقال دهد. منتصر (حك ٢٤٧- ٢٤٨ق) به
ياري تركان پدر را به قتل رساند و ابزاردست آنان شد؛ اما چند ماه بعد
درگذشت و تركها مستعين را به خلافت برداشتند تا دستشان در همة امور باز باشد.
مستعين را هم معتز كشت (٢٥٢ق/٨٦٦م) تا خود نيز به دست تركان به خفت تمام
كشته شود (٢٥٥ق). خليفة بعدي مهتدي هم به دست سپاهيانش به قتل رسيد
(٢٥٦ق) و جا به معتمد سپرد و او آخرين خليفهاي بود كه بحتري توانست مدح
گويد (نك: مقدسى، همانجا).
شعر و زندگى بحتري با اين حوادث به سختى درآميخته است، چندان كه بسياري
از اشعار او را بدون آشنايى با اين حوادث نمىتوان دريافت، به ويژه كه او
به ذكر جريانهاي تاريخى، علاقهاي خاص داشته است. بىسبب نيست كه كانار١
توانسته است مقالهاي، تنها شامل حوادث ناحية بيزانس از اشعار او فراهم آورد
(نك: ٢ .(EI
از زندگى او در بغداد و سامرا اطلاع فراوانى در دست نيست، اما از مدايح او
چنين برمىآيد كه به انبوهى از بزرگان پيوسته، در بغداد نوادگان حميد طوسى
را در ١٨ قصيده (به خصوص ابونهشل)، و آل طاهر را در ٧ قصيده، و خاندان سهل
را در ١٢ قصيده مدح گفته، و گويا با ابراهيم، پسر حسن بن سهل (وزير مأمون)
دوستى نزديك يافته بوده است (نك: مقدسى، ٢٠٥-٢٠٦). در يكى از قصايدي كه در
مدح ابراهيم پرداخته، نياكان ايرانى او را ستوده (همان، ٨٨٤ - ٨٨٨)، و گفته
است كه «مهرگان» بر گردن همة ايرانيان حق بزرگى دارد، زيرا كه عيد نياكان
تاجدار او، چون قباد، يزدجرد، ... و اردشير است (همان، ٨٨٤ -٨٨٦، به ويژه
بيتهاي ٢٦-٢٩).
در سامرا، همة كوشش بحتري آن بود كه به بارگاه خليفه واثق يا وزير
دانشمندش ابن عبدالملك زيات راه يابد. اما قصيدهاي كه در مدح ابن زيات
سرود (همان، ٦٣٢ - ٦٣٨)، به جايى نرسيد، زيرا واثق درگذشت و زيات كشته شد.
بحتري جوان البته نوميد نشد، به خصوص كه مرگ شاعر بزرگ ابوتمام راه را
براي او باز گذاشته بود. گويا براي پيوستن به متوكل و وزيرش فتح بن
خاقان، دست به دامن على بن يحيى بن منجم زد (نك: ه د، بنى منجم؛ بحتري،
همان، ١٦١٠-١٦١٤). قصيدة شكرآميز او كه در آن از حضور در بارگاه وزير اظهار
خرسندي مىكند، بىگمان نخستين مدح است. البته درگاه وزير (٢٦ قصيده در
مدح او و خاندانش، نك: مقدسى، ٢٠٦)، گام نخست بود، زيرا پس از آن توانست
به ياري فتح و يا ابن منجم به دربار خليفه راه يابد و مدت ١٥ سال شاعر
مخصوص و نديم خليفه باشد و در كنار مدايحِ گاه سخت اغراقآميز، همة حوادث
خرد و كلان را كه به خليفه مربوط مىشد، به گونهاي در شعر خود ثبت كند و
پيوسته او را از خود خرسند سازد وصلههاي كلان بستاند. بحتري در يك مورد
شيوهاي برگزيد كه براي او - كه به بىوفايى و گاه بخل مشهور است - موجب
سرافرازي گرديد: او برخلاف متوكل كه با شيعيان و بهويژه شخص امام على(ع)
سخت دشمنى مىوزريد، هيچگاه لب به بدگويى ايشان و يا معتزليان نگشود. با
اينهمه او - شايد از سرناچاري - در قصيدهاي (همان، ١٣١٠-١٣١٣: عينيه، بيتهاي
٨ -١٢) خلافت را حق مسلم عباسيان دانسته است.
اين دوستىِ ديرپا هميشه هم خالى از برخى آزارها نبود. يك بار متوكل كه از
خودستاييها و اطوار ناهنجار او به هنگام خواندن قصيده به تنگ آمد، صَيْمري
شاعر را به هجا و استهزاي او برانگيخت؛ چندانكه خود از خنده بىخود شد.
بحتري هم از شدت خشم آهنگ منبج كرد (صولى، اخبار البحتري، ٨٨ -٨٩؛
ابوالفرج، ١٧/١٧٣- ١٧٥)؛ اما او را آن مايه غرور نبود كه دل از نعمتهاي دربار
بركند.
دوران خوشيهاي بحتري در ٢٤٧ق/٨٦١م با قتل متوكل و وزيرش فتح بن خاقان
پايان يافت. بحتري در آن مجلس كشتار حضور داشت و معلوم نيست كه چگونه
جان سالم به در برد (نك: مسعودي، ٤/٣٦-٣٩؛ حصري، ١/٢٢٧؛ نيز: بدوي، حياة،
٨٥). نتيجة اين ماجرا، قصيدة رائيهاي بود ( ديوان، ١٠٤٥-١٠٤٩) كه در آن منتصر
را آشكارا پايهگذار آن توطئه دانسته، و به سبب اين اقدام او را نفرين
كرده است (نيز بدوي، همان، ١٧٢- ١٧٥).
اما دربار خليفه فريبندهتر از آن بود كه بحتري بتواند از آن دل بردارد. به
اين سبب، بهرغم آنهمه دوستى با متوكل، به فرزند توطئهگرش روي آورد و با
رائيهاي مدحش گفت ( ديوان، ٨٤٨ -٨٥١). در اين قصيده علاوه بر ستايش
دادگريهاي منتصر، به نكتة بسيار مهمى اشاره كرده كه در زمان متوكل، گويى
روحش را عذاب مىداده است. منتصر، علويان را تا حدي آزاد گذاشت و سبّ امام
على(ع) را منع كرد. بحتري وي را به همين سبب بسيار ستوده است. اما سهم
منتصر از مدايح او تنها همين يك قصيده بود، زيرا پس از چند ماه خلافت،
درگذشت و مستعين به جايش نشست و در ٤ قصيده مدح شد (نك: مقدسى، ٢٠٥). در
اين قصايد نيز انبوهى اطلاعات تاريخى نهفته است.
در زمان معتز كه فرزند خليفة محبوبش متوكل بود، دوران خوشى تازهاي آغاز شد
و بحتري، پس از هجاي مستعين، با ٣٠ قصيده معتز را ستود و بر ثروت خود افزود.
بديهى است كه بسياري از اين قصايد، پيش از خلافت او سروده شده است، زيرا
ظاهراً شاعر با وي رابطهاي استوار داشته، چندان كه حتى در زمان اسارت، به
ديدارش در زندان مىرفته است؛ هرچند كه در زندان، چون مدحيهاي آماده
نداشته، مدح ابوسعيد ثغري را برايش خوانده و او را فريفته است (تنوخى، ٨/٥٦
- ٥٧). اين دوران، بيش از ٣ سال دوام نيافت و شاعر به مهتدي (با ٤ قصيده)،
و پس از او به معتمد رونهاد. اما پيداست كه رابطة او با اين خليفه هيچگاه
استواري نيافت. طى خلافت طولانى معتمد (٢٥٦- ٢٧٩ق/٨٧٠ -٨٩٢م) تنها ٥ قصيده
در مدح او، و يك قصيده در مدح برادرش موثق (با اشاره به پيروزي او بر
زنگيان بصره كه شوريده بودند) سرود و ظاهراً سود چندانى هم نبرد. احتمالاً
چندين سال ميان عراق و شام رفت و آمد كرد تا كهنسال و مأيوس شد و به
منبج بازگشت و همانجا درگذشت. او اقبال خود را نزد آل طولون هم آزمود (نك:
ضيف، ٢٨١، ٢٨٣)، اما بهرهاي نبرد.
چند خصلت، در وجود يا در زندگى بحتري پيوسته موردبحث و گفت و گو بوده است:
بىوفايى، بخل، ثروت و هيأت ظاهري. بر اين مجموعه، ناچار موضوع مذهب را
نيز بايد افزود، زيرا احترامى كه عموماً نسبت به شيعيان و خصوصاً به
اميرالمؤمنين على(ع) داشت، موجب شده است كسانى چون عبدالجليل قزوينى
رازي (ص ٢٢٩) و قاضى نورالله شوشتري (٢/٥٤٢ -٥٤٣) و سرانجام شيخ عباس قمى
(٢/٦٤ -٦٧، با ارجاع به دو نويسندة پيشين) او را در شمار شيعيان بنهند، محسن
امين (٣/٥٤١) تنها به ذكر نام او اكتفا مىكند و اخيراً نيز در دايرة المعارف
تشيع، شرح حال او آمده است (٣/٩٩)؛ اما اين امر مورد تأييد همگان نيست
(مثلاً نك: بدوي، همان، ١٢٣). صولى يك روايت ( اخبار البحتري، ١٢٣؛ نك:
مرزبانى، ٣٠٦) نقل كرده است كه شايد ما را به كلى از اين بحث منصرف سازد؛
از اين قرار كه در يكى از نخستين مدايحِ ابوسعيد ثغري گويد: «... اينان
كلام مخلوق خدا را تحريف مىكنند» (اعتقاد به حادث بودن قرآن ) ( ديوان،
١٤٥٥، بيت ٣٤، اما در ديوان، بيت به گونة ديگري است)، از او مىپرسند كه مگر
معتزلى شدهاي؟ پاسخ مىدهد كه در زمان واثق، دينش همين بوده، سپس در
زمان متوكل از آن رو برتافته است! پس به او مىگويند كه اين تلوّن مزاج
خود بدترين دين است. او را حتى يكبار، به سبب بيتى (همان، ١٥٥٣، بيت ٧)
به دوگانهپرستى نيز متهم كردهاند، چندان كه ناچار شد چندي به منبج بگريزد
تا اوضاع آرام گيرد (مرزبانى، ٣٠٧- ٣٠٨؛ نيز: ضيف، ٢٨٤).
بىوفايى تاريخى بحتري، زاييدة مزاج ممدوحطلب و گرايش تند به مركز قدرت
است؛ چون در زمان او خليفگان و اميرانشان گاه به فاصلة چند ماه، آن هم در
اثر قتل و خونريزي تغيير مىيافتند، او ناچار از مدح به هجا و از هجا به مدح
منتقل مىشد. اين امر بسياري از گذشتگان را آزرده است. صولى، هجاي مستعين
(رائيه) را «زشتترين و ضعيفترين انواع هجا» دانسته، مىافزايد، بحتري
نزديك به ٤٠ تن از بزرگان را نخست مدح و سپس هجا گفته، نيز در ٢٠ قصيده
نام ممدوح نخستين را برداشته، ممدوحان تازهاي به جايشان نهاده است
(مرزبانى، ٣٠١-٣٠٢). همچنين احمد بن طاهر مىگفت: «بىوفاتر و فرومايهتر از
بحتري هرگز نديدهام» (نك: همو، ٣٠٢-٣٠٣)؛ علت آن بود كه او ابن خصيب را -
كه ميانجى شاعر و منتصر بود - مدحى تمام گفت و چون او در زمان مستعين به
بدبختى افتاد، هجايى هولناك در حقش سرود و حتى در بيتى، فتواي قتلش را صادر
كرد (همان، ١٦٣٦- ١٦٣٨، بيتهاي ١٧، ١٩؛ بدوي، همان، ٩٤؛ قس: حسين، ٢/٣٥٨).
بحتري به يمن ستايشهايش، ثروتى كلان فراهم آورده بود. گويند با خدم و حشم
بيرون مىرفت (ابن رشيق، ٢/١٨٥) و در اطراف منبج املاك فراوان داشت
(تنوخى، ٨/٥٩؛ ابن خلكان، ٦/٢٣؛ ياقوت، بلدان، ٤/٦٥٥). البته اين عجيب
نيست، زيرا مثلاً گويند كه معتز، در يك مجلس، ٦ هزار دينار كه خود ثروتى
بزرگ بود، به او بخشيد. اما اينهمه ثروت مانع از آن نشد كه در چند روايت
كه بيشتر در اغانى گرد آمده است، وي را به بخل شديد وصف كنند و ادعاي
بخشندگى كه بارها در اشعار او آمده، در برابر اين داستانهاي راست يا دروغ
وزنى نيافته است. رفتار خسيسانة او با برادر خود و غلام وي، و حتى با فرزندش
ابوالغوث (نك: ابوالفرج، ١٧/١٧٠) همهجا مشهور شده بود (نك: ضيف، ٢٨٣)، هرچند
كه برخى از معاصران، چنين رواياتى را باور ندارند. عمدهترين دليلشان نيز
آن است كه ابن رومى، در هجاهاي گزندة خود برضد بحتري، اشارتى به اين
احوال نكرده است (بدوي، همان، ١١٥، ١١٩-١٢١).
دربارة هيأت ظاهري او، آنچه ابوالفرج نقل كرده است، اندكى شگفت مىنمايد:
جامة سخت كثيف و زشت (همانجا)، رفتار بس ناهنجار هنگام خواندن شعر، خم و
راست شدن، پس و پيش رفتن، دست و پا افشاندن، طلب «احسنت»گويى از
شنوندگان (١٧/١١٣؛ نيز حسين، ٢/٣٥٩؛ فروخ، ٢/٣٥٨) همه درمورد شاعري كه ١٥
سال نديم متوكل بوده است، شايد غريب باشد. به همين سبب، برخى چندان بر
اين روايات اعتماد نمىكنند (مثلاً نك: بدوي، همان، ١٣٢).
بحتري را البته بايد در صف نوخاستگان (مولَّدون، محدثون) به شمار آورد؛ و
همينكه در اين صف نشيند، لاجرم پايش به كشاكشهايى كه ميان قدما و اين
نوخاستگان برپا شده بود، كشيده مىشود. اين روايت كه در حق جرير (كه هنوز
با نوخاستگان عصر عباسى تفاوتى عظيم دارد) نقل شده است، عمق اين منازعه
را به نيكى نشان مىدهد: ابوعمرو ابن علا مىگفت: «اين نوخاسته چندان نيك
شعر مىسرايد كه بر آن شدم تا كودكانمان را به روايت شعرش فرمان دهم»
(ابن رشيق، ١/٩٠). شايد بتوان گفت كه اساس بيشتر اين كشاكشها به مقدار و
چگونگى استفاده از آرايههاي لفظى بازمىگردد كه نخست - بدون توجه به
قواعد يا حتى اِشعار بر وجود آن - و به طور طبيعى و غريزي در شعر به كار
مىآمد، اما با بشار (د ١٦٧ق/٧٨٣م) رواج بيشتر يافت و آگاهى و احساس
ملموستري نسبت به آنها پديدار شد، آنگاه در شعر ابوتمام (د ٢٣١ق/٨٤٦م) به
اوج رسيد و سرانجام در البديع ابن معتز (مق ٢٩٦ق/٩٠٨م) قانونمند شد (نك:
يظى، ٢٣-٢٧).
بخش اعظم انتقادهايى كه به شعر ابوتمام شده، از آنجاست كه وي در
آرايهپردازي و بازي با الفاظ و فلسفهبافى و دشوارگويى افراط مىكرده است
(نك: آمدي، ٥ -٦؛ جرجانى، ١٩)؛ و آنگاه وي را با شاعر همسنگش بحتري مىسنجند
كه شعرش با همة استواري، به ذوق عرب نزديكتر، و از مغلقگويى و فلسفهبافى
به دور است. اما مدافعان ابوتمام به دفاع از او مىپردازند و مثلاً «سرقات»
بحتري را از آثار او برمىشمارند، يا خطاهاي او را در لفظ و معنى بررسى
مىكنند.
بىترديد بهترين كتابى كه در اين باره نوشته شده، الموازنة آمدي (د
٣٧١ق/٩٨١م) است كه در آن از جهات بسيار گوناگون، حتى «ذوق شاعرانه» اين
دو شاعر «طايى» با هم سنجيده شدهاند. اما اين موضوع در انبوه كتابهايى كه
دربارة ابوتمام (نك: ه د، ٥/٢٧٠-٢٧١) نگاشته شده، به نحوي تكرار گرديده است
و از همه مهمتر بىگمان اخبار ابى تمام اثر صولى است. ظاهراً آنچه دربارة
بحتري نوشتهاند، اندكى از ابوتمام كمتر بوده، و بيشتر از دست رفته است.
آمدي به كتاب محمد بن داوود ابن جراح اشاره مىكند و از قول او مىنويسد:
ابن ابى طاهر، سرقات بحتري را استخراج كرده (٦٠٠ بيت) كه از آن ميان ١٠٠
بيت از ابوتمام است (ص ٢٧٣). باز همو به بشر بن يحيى اشاره مىكند كه
سرقات بحتري از ابوتمام را استخراج كرده است (ص ٢٨٦). خوب است به دو
كتاب از ابوالعلاء معري نيز اشاره شود: ذكري حبيب و عبث الوليد كه در يكى
شعر ابوتمام و در ديگري شعر بحتري به نقد كشيده شده است (دربارة نقد صولى و
آمدي، نك: يظى، ٤٣-٦٩).
با اينهمه كشاكش كه از ديرباز بر سر بحتري پديد آمد، البته ديگر تودة عظيم
كتابها و مقالاتى كه در زمان حاضر به آن شاعر اختصاص داده شده است،
شگفتانگيز نمىنمايد. اينك فهرست مختصري از مشهورترين اين آثار عرضه مىشود
(بيشتر كتابهايى كه دربارة بحتري نوشته شده، كلى است و همة امور را در
برمىگيرد): يكى از بهترين و نيز نخستين تأليفات، حياة البحتري و فنه
(قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٥م) از احمد احمد بدوي است كه طى ٢٤٤ صفحه بحتري را از
همة جوانب موردپژوهش قرار داده است. همو در سلسلة «نوابغ الفكر العربى»
البحتري را به چاپ رسانده (بيروت، دارالمعارف) كه شامل مختصري از احوال
شاعر و گزيدهاي از اشعار اوست. باز در قاهره، كمال خليفه، البحتري را چاپ
كرد (١٩٤٢م) و باز در همانجا، محمد صبري، ابوعبادة البحتري را در ١٩٤٦م و سال
بعد عبدالسلام رستم طيف الوليد اوحياة البحتري را منتشر ساخت. عبدالعزيز سيد
الاهل عبقرية البحتري را در بيروت (١٩٥٣م) چاپ كرد، نديم مرعشلى نيز
البحتري را در سلسلة «اعلام الفكر العربى» به چاپ رساند (بيروت، ١٩٦٠م).
جرجس كنعان، البحتري، درس و تحليل را در حماه (مكتبة ربيع) منتشر ساخت.
محمد محمود در بيروت (١٩٩١م) البحتري را نگاشت. صالح حسن يظى در البحتري
بين نقاد عصره، هدفى خاص دارد، زيرا وي نخست به كشاكشهاي بىپايانى كه از
ديرباز بر سر بحتري بر پا شده بود، پرداخته، سپس به تقسيمبندي اشعار او، و
آنگاه آرايههاي لفظى در آنها دست زده است. يونس احمد سامرايى در دو اثر،
به ويژه احوال بحتري را در شهر سامرا بررسى كرده است: سامراء فى ادب
القرن الثالث الهجري (بغداد، ١٩٦٨م) و به ويژه البحتري فى سامراء (بغداد،
١٩٧٠م).
شعر بحتري: در اينكه شعر بحتري نسبت به شعر همگنانش كمتر دچار پيچيدگيهاي
معنايى و نامأنوسى واژگان است، همه اتفاقنظر دارند، اما در ارزيابى اين
مجموعة عظيم شعر كه در ديوانش گرد آمده، و بر ١٦ هزار بيت بالغ است، نظر
معاصران مانند گذشتگان سخت متفاوت است. هستند كسانى كه او را يكى از ٣ شاعر
بزرگ عرب (با ابوتمام و متنبى)، يا بزرگترين شاعر عرب پس از امرؤالقيس، و
يا حتى بزرگترين شاعر عرب على الاطلاق پنداشتهاند (نك: صبري، ١٢٧؛ يظى،
٧٤). اما بيشتر در او به چشم شاعري خوش طبع نگريستهاند كه كمتر توانسته
است در شعري به درجة نبوغ پانهد و اثري پديد آورد كه طى زمان، بر جامعهاي
يا بر زبان طبقهاي چيره گردد. او خود در قياس با ابوتمام، به اين نقص
اشاره كرده، مىگويد: «شعر نيك من به پاي شعر نيك ابوتمام نمىرسد و شعر
پست من از شعر پست او بهتر است» (صولى، اخبار ابى تمام، ٦٧). همين سخن را
آمدي كه از مدافعان او به شمار مىآيد، به نحوي بازگو كرده است. وي نخست
شعر خوب ابوتمام را بىمانند مىخواند و بىدرنگ مىگويد: اما شعر بحتري ساخت
و سبكى زيبا دارد، در آن سخن ياوه و شعر پست وجود ندارد، به همين سبب،
شعرش يكدست است (ص ١٥). ابن معتز نيز بر همين عقيده است. او انصاف بحتري
را در حق خود و ابوتمام مىستايد و مىافزايد كه او شعر خوب فراوان دارد، ولى
بيشتر آنها را از ابوتمام سرقت كرده است (ص ٢٨٦).
نظر قدما در حق بحتري، اگرچه ممكن است از نوع همانكلى گوييهاي هميشگى
تلقى گردد، در عمل، واقعيتى ملموس مىيابد، زيرا كسانى كه به گردآوري
گزيدهاي از اشعار او مىپردازند، به استثناي يك يا دو مورد (وصف ايوان كسري
و بركة متوكل)، پيوسته دستخوش حرج مىگردند، زيرا وي را - برخلاف شاعران
بزرگ ديگر - آن مقدار شعر ويژة استثنايى نيست كه باعث شهرت او گردد و در همة
جُنگها تكرار شود.
نويسندگان معاصر همه ذوق و طبع روان او را مىستايند و گاه - هم صدا با
ثعالبى (نك: ص ٢٤٤) - او را «خوش ذوقترينِ نوخاستگان» نيز مىپندارند و از
اينكه هنر شاعرانة خود را صرف مدايح مبالغهآميز كرده است، تأسف مىخورند
(نك: عبدالجليل، ١٠١ ؛ قس: ويت، ٩٣ ، كه او را شاعري سياسى مىخواند) و از
سوي ديگر كسى ترديد ندارد كه او در شعر هجا به راستى ضعيف بود. حدود ٦٠ قطعة
كوتاه هجا كه در ديوانش آمده، بيشتر حاوي الفاظ گزندة مسخرهآميز است (نك:
عبدالجليل، همانجا؛ بدوي، حياة، ١٧٩- ١٨٨)، تا معانى ظريف. ابوالفرج به اين
نكته توجه داشته، و او را در هجا «كم بضاعت» خوانده است (١٧/١٦٧). فرزندش
ابوالغوث، براي آنكه ضعف پدر را در اين باره توجيه كند، گفته است كه در
پايان زندگى پدر، به فرمان او همة هجاهايش را سوزانده است (نك: همانجا).
گويند: بحتري زباندانى خود را مديون آميزش با بدويان است و چون خود نيز از
اعراب طى بود، گرايش به سبك كهن برايش آسانتر بود تا فلسفهسازيهاي
ابوتمام و نوگراييهاي ابونواس. چارچوب شعرش نيز هيچگاه از قالبهاي شعر كهن
فراتر نرفت. قصايد بزرگ مدح را با ابيات عاشقانه و گاه گريه بر ويرانههاي
منزلگه يار آغاز كرده، در مدح و فخر و رثا به مضامين تكراري روي آورده
است. در زمينة حكمت هم كه گاه دربارهاش اغراق مىشود (مثلاً نك: يظى،
١٨٢-٢٠٠)، سخن تازهاي ندارد (نك: فاخوري، ٥١١ -٥١٢).
اما شعرش در باب وصف، نظر همة ناقدان را به خود جلب كرده است. در همة
منابع باب وصف در شعر او از همة بابهاي ديگر مفصلتر است. حتى ياقوت هنر او
را در اين زمينه از هر زمينة ديگري برتر مىداند ( ادبا، ١٩/٢٤٩)؛ اما همينكه
موضوع وصف در شعر بحتري پيش مىآيد، سخن لاجرم به سينية معروف او مىانجامد
كه همان وصف ايوان مداين است.
پيش از پرداختن به اين قصيده، لازم است اشاره شود كه بحتري نسبت به
فرهنگ و تاريخ ايران و عظمت باستانيش، نوعى شيفتگى نشان داده است. اين
نكته هم از قصيدة ايوان استنباط مىشود و هم از قطعهاي كه مورداستشهاد
مسعودي (٢/٥٧ - ٥٨) بوده است ( ديوان، ٢١٥٩-٢١٦٠، بيتهاي ١٢-١٦). وي خطاب
به مردي ايرانى از ياري سپاه انوشيروان به سيف بن ذي يزن و بزرگواري
آنان نسبت به نياكان يمنى خويش ياد مىكند و مىگويد: نعمتى كه نياكان تو
بر اهل يمن روا داشتند، تا ابد فراموش نخواهد شد... و انوشيروان لكة ننگ را از
دامن سيف زدود و سپس سپاهيانش در يمن ماندند و از صنعا و عدن دفاع كردند.
شما فرزندان آن بخشندة گشاده دستيد و ما فرزندان آن كسى كه از بخشندگى و
محبت شما بهرهمند شده است.
در آثار او، اشارات ديگري هم به ايران يافت مىشود. مثلاً طبري (٩/٢١٨)
دربارة جابهجايى نوروز كه موجب بىسرو سامانى در امر خراج شده بود،
مىنويسد: متوكل آن را به ١٧ حزيران و ٢٨ ارديبهشت ماه باز آورد و بحتري در
اين باب چنين سرود: «نوروز به همان زمانى بازگردانده شد كه اردشير نهاده
بود» ( ديوان، ٩٠١-٩٠٣، بيت ١١). او همچنين حسين بن حسن بن سهل را با
انبوهى واژه و اصطلاح خاص ايرانيان مدح گفته (همان، ٢١٩٧-٢١٩٩)، اضافه
مىكند كه بزرگى را از اردشير و قباد و انوشيروان به ارث برده است (بيت
٢٥). در حق ابونهشل دعا مىكند كه تا نوروز و مهرگان برجاست، او زنده باشد
(همان، ٢٢٣٦) و اينگونه گفتار، به دعاي زردشتيان بسيار شبيه است (نك:
آذرنوش، ١٠٠). در هجاي كسى گويد: بيهوده به خود مناز كه تبارت به بهرام
گور و بهرام چوبين و نوشگان و نوبخت و كسري و شيرين نمىرسد (همان،
٢٣١٩-٢٣٢١، بيتهاي ٥ -٦) و باز در مدح ديگري گويد: پدرت شهر براز است و عمّت
كسري پرويز و كسري انوشيروان (همان، ٢٣٤٤).
ويژگى قصيدة سينيه به خصوص آن است كه از هرگونه مدح و رثاي اميران و
خليفگان تهى است و در سراسر آن اندوه عميق شاعر در مقابل قدرت مقاومت
ناپذير زمان هويداست كه همه چيز، حتى عظمت ساسانيان را در هم مىنوردد و
به دست فنا مىسپارد (همان، ١١٥٢- ١١٦٢).
در آغاز اين قصيده، شاعر از بزرگ منشى خود سخن مىراند و چون - گويا بر اثر
نامهربانى پسر عم خود - دچار اندوه شده است، رو به سوي كاخ مداين مىنهد
(بيت ١١) و با اندوه بسيار در آن مىنگرد و از عظمت آن در شگفت مىشود كه
شاهان از فراز آن بر سرزمينى گسترده - از قفقاز تا شهرهاي اخلاط و مُكس در
بلاد روم - فرمان مىراندند (بيت ١٥). اين كاخ نيم ويران البته با
ويرانههاي منزلگه يار (سُعْدي) كه شاعران عرب پيوسته وصف كردهاند، قابل
قياس نيست (بيت ١٦). ساكنان اين كاخ آنچنان كارهاي ارجمندي كردهاند كه
مساعى قبايل عرب و هم نژادان من در مقابل آن خرد مىنمايد (بيت ١٧). اما
اينك دست زمانه هم آن كاخ و هم جِرماز را ويران كرده است (بيتهاي
١٨-٢٠)؛ هرچند كه همين ويرانه هم به زبان گويا از عظمت ايرانيان حكايت
مىكند (بيت ٢١).
از بيت ٢٢ به بعد، به وصف كاخ و تصاويري كه تا آن زمان بر ديوارهاي كاخ
باقى بود، مىپردازد و بدينسان، قصيدة بحتري به يكى از مهمترين اسناد براي
باستانشناسى ايران تبديل مىگردد. در اين تصاوير، دورنماي محاصرة انطاكيه
توسط سپاه ساسانى، انوشيروان در جامههاي سبز و سوار بر اسبى سمند و در ساية
درفش كاويان، و نيز احترام سربازان نسبت به پادشاه ترسيم شده است. تصاوير
چندان زندهاند كه گويى مىتوان صدايشان را شنيد، يا با دست لمسشان كرد
(بيتهاي، ٢٧- ٢٨). سپس شاعر جام بادهاي مىنوشد و مىپندارد كه خسرو پرويز
ساقى اوست و پهلبد برايش خنياگري مىكند (بيت ٣٣). ابيات بعدي نيز همه در
ستايش كاخ و ساكنان آن، و به خصوص بهتزدگى شاعر است كه نمىداند آن را
پريان ساختهاند، يا آدميان (بيت ٤٣). اين ايرانيان در صنعت و هنر چندان
پيش رفتهاند كه كسى به گردشان نمىرسد (بيت ٤٩). آنگاه شاعر كاخ را كه
صاحبانش بر گردن او حق بسيار دارند، به اشك ديده آبياري مىكند، زيرا براي
خانهاي كه خانة او نيست و صاحبان آن كه هم نژاد او نيستند، كار ديگري
نمىتواند بكند (بيتهاي ٥١ -٥٢). با اينهمه، فارسيان بر تازيان منت بسيار
نهادهاند و در حق ايشان بزرگواري و جوانمردي كردهاند. آنان سرزمين شاعر را
- با دليري بسيار - ياري كردند و حبشيان را از آن بيرون راندند. به هر حال،
وي همة بزرگان آزاده را از ته دل مىستايد (بيتهاي ٥٣ -٥٦، اين بيتها، با
آنچه پيشتر از قول مسعودي نقل شد، قابل قياس است؛ براي توضيحات بيشتر
دربارة قصيده، نك: بدوي، البحتري، ٥٥ - ٥٦، ٩٧، حياة، ٢٠١- ٢٠٥؛ يظى، ٧٨-٧٩،
١٠٦-١١١، ١٩٠-١٩٣، جم).
اين قصيده، از همان آغاز موردتوجه نويسندگان عرب قرار گرفته بود. صولى از
قول ابن معتز نقل مىكند كه اين سينيه در شعر عرب بىمانند است ( اخبار
البحتري، ٧٢). برخى از معاصران آن را بزرگترين قصيدة عرب و اثري جاويدان
وصف مىكنند (صبري، ١٠٤؛ نيز بصير، ٢٦١؛ يظى، ١٩٠).
قصيده به احتمال فراوان، در دوران پختگى شاعر و شايد در ٢٧٠ق/٨٨٣م سروده
شده است (صيرفى، ١١٥٢؛ ضيف، ٢٧٧- ٢٧٨) و نه در جوانى شاعر، چنانكه بعضى
پنداشتهاند (مثلاً نك: فروخ، ٢/٣٦٥).
عبدالقادر مغربى، اين قصيده را به طور مجزا، براساس چندين نسخة خطى
موردپژوهش قرار داده، و در شمارة ٣١ مجلة المجمع العلمى العربى (١٩٥٦م) به
چاپ رسانده است.
تقريباً همة پژوهشگران در وراي تصويرپردازيهاي استادانة قصيده، عواطفى واقعى
و صادقانه احساس مىكنند كه از ژرفاي دل شاعر برخاسته، در قالب اندوهى
فراگير و جهانى، به خواننده القا مىشود (مثلاً نك: بدوي، البحتري، ٥٥). اما
برخى ديگر اين صداقت را باور ندارند و مىپندارند كه بحتري قصيده را به
اشارت «يكى از ايرانيان صاحب جاه و مقام در دستگاه خلافت» سروده است و
اظهار اخلاص او را نبايد جدي گرفت (نك: مهدوي، ٢٣). ظاهراً مراد از اين صاحب
جاه ابن ثوابه است (همانجا). بحتري در يك بيت اشاره مىكند كه ايوان را
ستوده، اينك براي بهرهمند شدن از نعمتهاي ابن ثوابه نزد او مىرود (اين
قصيده در ٢٧١ق سروده شده است، نك: صيرفى، ٢٧٥٤)؛ پس تاريخ تقريبى سرودن
سينيه را مىتوان از آن استنباط كرد.
قصيدة ايوان، با همة اهميتى كه براي فرهنگ ايران داشته، در ادبيات فارسى
كمتر به آن توجه شده است. تنها جايى كه قاطعانه مىتوان گفت در ادبيات
فارسى اثر گذاشته، همانا قصيدة ايوان كسراي خاقانى است كه آن هم به كلى
از فضاهاي فنى قصيدة بحتري به دور است و تنها در عاطفة اندوهآميز و عبرتى
كه از ويرانههاي باستانى مىتوان گرفت، با آن نوعى اشتراك دارد (نك:
انوار، ٩٦-١٠٢، كه كوشيده است آن دو قصيده را با هم بسنجد).
در ١٣٤١ش قصيده دو بار موردتوجه اديبان ايرانى قرار گرفت. در فروردين آن
سال، احمد مهدوي دامغانى متن قصيده را همراه با برخى توضيحات و يك ترجمة
برازنده به فارسى منتشر كرد (ص ٢١-٣٠). در شهريور آن سال، ترجمهاي منظوم
از علىاصغر حريري كه در پاريس صورت گرفته بود، در مجلة يغما چاپ شد (حريري،
٢٦٢-٢٦٣).
آثار:
ديوان : ديوان بحتري از همان آغاز، موردتوجه نويسندگان عرب قرار داشت.
صولى آن را گرد آورد و بر حسب حروف مرتب ساخت. سپس على بن حمزة اصفهانى
آن را بر حسب موضوع تنظيم كرد (ابن نديم، ١٩٠) و از آن پس، انبوهى شرح و
گزيده پديد آمد كه بسياري از آنها به صورت نسخههاي خطى باقيند (نك:
II/٥٦٣-٥٦٤ .(GAS, ديوان نخستينبار در ١٣٠٠ق در استانبول به چاپ رسيد. سپس
چندينبار در بيروت و قاهره چاپ شد، تا سرانجام كامل صيرفى، براساس ١٥ نسخه
به تحقيق آن همت گماشت (صيرفى، ٣٦-٥١) و آن را در ٥ جلد، با شروح و حواشى
بسيار مفيد در قاهره (١٩٦٣-١٩٦٤م) منتشر كرد. در پايان جلد ٤، دو ملحق آمده
است: نخست دو قصيده از عبيدالله نوادة طاهر در ردّ بر بحتري (ص ٢٤٦٥ بب) و
ديگري مجموعة اشعاري كه به نام بحتري شهرت يافته، اما در ديوانش نيامده
است (ص ٢٤٩٧ بب ). در چاپ دوم (١٩٧٨م)، باز اشعار ديگري بر اين مجموعه
افزوده شد (صيرفى، ٢٦٩٣).
حماسه : از همان نخستين دورههايى كه اعراب به گردآوري ميراث شعري خود
روي آوردند، نوعى جُنگ شعري پديد آمد كه نام «حماسه» به خود گرفت. تفاوت
عمدة اين آثار با ديگر گزيدههاي شعر (از نوع «طبقات» يا بعدها اغانى ) در
اين است كه «اخبار»، يعنى حكايات و روايات مربوط به هر شعر، و يا اشاراتى
مربوط به احوال شاعر را از آنها زدودهاند؛ اما اهميت آنها نيز در آن است كه
خواننده از آن راه، با نوع اشعاري كه شاعران يا شعرشناسان بزرگ، بهترين و
گزيدهترين اشعار مىپنداشتند، آشنا مىشود و آنگاه به ذوق جامعة ادب، در
زمان تأليف آنها پى مىبرد. با اينهمه، گويى مؤلفان پيوسته كوشيدهاند
«حماسة» خود را بيشتر بر يك مضمون كه همانا «ادب» است، منحصر سازند. همين امر
نشان مىدهد كه لفظ «حماسه» نه به معناي معروف، كه به معناي جنگ يا
گزيدة شعر به كار مىرفته است (نك: بلاشر، .(I/١٥١
نخستين حماسه اي كه مىشناسيم، از آنِ ابوتمام است. دومين حماسه،
احتمالاً اثر بحتري است. حماسه هاي ابودِماس و مرزبانى در سدة ٣ق/٩م و
حماسة ابن فارس در سدة ٤ق، و حماسة اعلم در سدة ٥ق، ظاهراً از ميان رفتهاند،
حماسة ابن شجري (سدة ٦ق) و الحماسة البصرية على بن ابى الفرج بصري (سدة
٧ق/١٣م) در دست است (نك: همانجا).
اما حماسة بحتري كه برخلاف اثر استادش ابوتمام چندان شهرت نيافت، شامل
نام حدود ٦٠٠ شاعر (بيشتر جاهلى و مخضرم) است و خود به ١٧٤ باب بخش شده، و
در هر باب غالباً چند بيت برگزيده از قصيدهاي بزرگ نقل گرديده است (نك:
بدوي، البحتري، ٤٣-٤٦).
بحتري حماسة خود را به درخواست فتح بن خاقان (مق ٢٤٧ق/ ٨٦١م) وزير متوكل
تدوين كرد (نك: بحتري، الحماسة، ٤٣٦) و از همينجاست كه بلاشر مىپندارد اساساً
كتابهاي حماسه براي مطالعة طبقة اعيان تدارك ديده مىشده است (همانجا)؛ نيز
شايد به همين سبب است كه كتاب بحتري، مانند حماسة ابوتمام، از اشعار دشوار
و كلمات نامأنوس تهى است (بدوي، همان، ٤٥).
كتاب ديگري كه به بحتري نسبت دادهاند، معانى الشعر است (ابن نديم،
همانجا) كه اينك از ميان رفته است.
مآخذ: آذرنوش، آذرتاش، تاريخ ترجمه از عربى به فارسى، تهران، ١٣٧٥ش؛
آمدي، حسن، الموازنة، به كوشش محمد محيىالدين عبدالحميد، بيروت، مكتبة
العلميه؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن رشيق، حسن، العمدة، به كوشش محمد
محيىالدين عبدالحميد، بيروت، ١٩٧٢م؛ ابن معتز، عبدالله، طبقات الشعراء، به
كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن نديم، الفهرست؛
ابوالفرج اصفهانى، الاغانى، بيروت، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ امين، محسن، اعيان
الشيعة، به كوشش حسن امين، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ انوار، اميرمحمود، «ايوان
مداين از ديدگاه دو شاعر نامى تازي و فارسى، بحتري و خاقانى» مجلة دانشكدة
ادبيات و علوم انسانى، تهران، ١٣٥٣ش، س ٢١، شم ١؛ بحتري، وليد، الحماسة، به
كوشش كمال مصطفى، قاهره، ١٩٢٩م؛ همو، ديوان، به كوشش حسن كامل صيرفى،
قاهره، ١٩٦٣م؛ بدوي، احمد احمد، البحتري، بيروت، دارالمعارف؛ همو، حياة
البحتري وفنه، قاهره، مطبعة لجنة البيان العربى؛ بصير، محمدمهدي، فى الادب
العباسى، نجف، ١٩٧٠م؛ تنوخى، محسن، نشوار المحاضرة، به كوشش عبود شالجى،
قاهره، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ ثعالبى، عبدالملك، ثمار القلوب، به كوشش محمدابوالفضل
ابراهيم، قاهره، دارالمعارف؛ جرجانى، على، الوساطة بين المتنبى و خصومه،
به كوشش محمدابوالفضل ابراهيم و على محمد بجاوي، بيروت، منشورات مكتبة
العصريه؛ حريري، علىاصغر، «بحتري در ايوان مداين»، يغما، تهران، ١٣٤١ش، س
١٥، شم ٦؛ حسين، طه، من تاريخ الادب العربى، بيروت، ١٩٨٢م؛ حصري،
ابراهيم، زهر الا¸داب، قاهره، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ دايرة المعارف تشيع، به كوشش
احمد صدر حاجسيدجوادي و ديگران، تهران، ١٣٧١ش؛ شوشتري، نورالله، مجالس
المؤمنين، تهران، ١٣٧٦ش؛ صبري، محمد، ابوعبادة البحتري، قاهره، ١٩٤٦م؛
صولى، محمد، اخبار ابى تمام، به كوشش خليل محمود عساكر و ديگران، بيروت،
١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ همو، اخبار البحتري، به كوشش صالح اشتر، دمشق، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛
صيرفى، حسن كامل، تعليقات بر ديوان بحتري (هم)؛ ضيف، شوقى، العصر العباسى
الثانى، قاهره، ١٩٧٥م؛ طبري، تاريخ؛ فاخوري، حنا، تاريخ الادب العربى،
بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ فروخ، عمر، تاريخ الادب العربى، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ قزوينى رازي، عبدالجليل، نقض، به كوشش جلالالدين محدث
ارموي، تهران، ١٣٥٨ش؛ قمى، عباس، الكنى و الالقاب، تهران، ١٣٩٧ق؛
مرزبانى، محمد، الموشح، به كوشش محبالدين خطيب، قاهره، ١٣٨٥ق؛ مسعودي،
على، مروج الذهب، به كوشش يوسف اسعد داغر، بيروت، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٦م؛ مقدسى،
انيس، امراء الشعر العربى فى العصر العباسى، بيروت، ١٩٥٣م؛ مهدويدامغانى،
احمد، «ايوان مداين از ديوان بحتري»، يغما، تهران، ١٣٤١ش، س ١٥، شم ١؛
ياقوت، ادبا؛ همو، بلدان؛ يظى، صالح حسن، البحتري بين نقاد عصره، بيروت،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ نيز:
Abd-el-Jalil, J.- M., Histoire de la litt E rature arabe Paris; Blach I re, R.,
Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ١٩٦٦; EI ٢ ; GAS; Wiet, G.,
Introduction H la litt E rature arabe, Paris.
آذرتاش آذرنوش