دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٠٩
| بحاثى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٠٩ |
بَحّاثى، ابوجعفر محمد بن اسحاق بحاثى زوزنى (د ٤٦٣ق/ ١٠٧١م)، اديب و
قاضى. وي از جدش محمد بن حسين بحاث نسب گرفته است؛ نسبت زوزنى نيز شهر
خاستگاه او زوزن (ميان هرات و نيشابور) را نشان مىدهد (باخرزي، ٢/١٣٦٦؛
قفطى، المحمدون...، ١/١٥١؛ غزي، ٦٨٤؛ عبدالقادر، ٣/٨٧).
بحاثى شاعر و اديبى زبردست و نساخى ماهر بود، چندانكه وي را زينت زوزن
خواندهاند (ثعالبى، ٢/٣٠؛ ياقوت، ادبا، ١٨/٢٠؛ قفطى، همانجا). او كه حنفى
مذهب بود، نسبت به آيين تسنن تعصب بسيار مىورزيد (صريفينى، ١/٥١؛ ياقوت،
همان، ١٨/١٨)؛ اما تعصب در دين مانع از آن نبود كه وي با زبانى زهرآگين
به هجو مردمان پردازد. او در اين كار چندان افراط مىورزيد كه هيچكس، از
گزند زبانش در امان نبود. بحاثى - چنانكه خود مىگويد - هر كس را كه مىديد،
نخست هجو وي در ذهنش نقش مىبست (صريفينى، همانجا؛ ياقوت، همان، ١٨/١٩؛
صفدي، ٢/١٩٧).
بحاثى خط نسخ را نيكو مىنوشت و كتابهايى نيز به خط او در دست بوده است.
عبدالغافر فارسى مىگويد: بحاثى نسخهاي از غريبالحديث ابو سليمان خطابى را
كه خود نگاشته بود، به قصد سماع نزد پدربزرگش عبدالغافر بن محمد، و براي
تصحيح نزد ابوسعد ابن دوست قرائت كرد و مىافزايد: نسخهاي به آن زيبايى و
وضوح هرگز نديده بوده است. همو در جاي ديگر مىگويد كه نسخهاي از كتاب
يتيمةالدهر ثعالبى در ٥ جلد به خط زيباي وي ديده كه به ٣٠ دينار نيشابوري -
كه بس كمتر از بهاي واقعى آن بوده - به فروش رسيده است (نك: صريفينى،
١/٥١ -٥٢؛ ياقوت، همان، ١٨/٢٠؛ قفطى، انباه...، ٣/٦٧).
بحاثى در مدرسة سيوري در دروازة عَزْره از محلات نيشابور (ياقوت، بلدان،
٣/٦٦٨) زندگى مىكرد و در غزنه وفات يافت (صريفينى، ١/٥٢؛ ياقوت، ادبا، نيز
عبدالقادر، همانجاها). او علاوه بر ادب، در حديث نيز دستى داشته است (نك:
ياقوت، همان، ١٨/٢٢)؛ اما شهرتش به سبب آثار و تأليفات متعددي است كه در
جد و هزل تأليف كرده بود (صريفينى، ١/٥١؛ ياقوت، همان، ١٨/١٨؛ قفطى، همان،
٣/٦٦). در مورد ديوان شعرش، ياقوت از قول محمد بن محمود نيشابوري در سرالسرور
مىگويد: شعرش بيش از ٢٠ هزار بيت است كه در ٩ مجلد گردآمده (همان،
١٨/٢٦-٢٧؛ نيز نك: صفدي، ٢/١٩٩). علاوه بر اين، باخرزي (٢/١٣٧٤) و عبدالغافر
فارسى (نك: ياقوت، همان، ١٨/٢٢) ديوان او را ديده، و پسنديده بودند. آنچه
امروزه از اشعار وي باقى مانده، ابياتى است پراكنده كه در منابع مختلفى
چون دمية القصر (باخرزي، ٢/١٣٧٦)، تتمة اليتيمة (ثعالبى، همانجا)، معجمالادباء
(ياقوت، همانجا) آمده است. بحاثى علاوه بر شعر هجو كه ماية شهرت او بوده،
در رثا، غزل، وصف، مدح (ثعالبى، ٢/٣٠-٣١) و خمريات و فخر (باخرزي،
٢/١٣٨٠-١٣٨٤) نيز شعر سروده بود.
ديگر آثاري كه به وي نسبت دادهاند، اينهاست: ١. شرح ديوان بحتري كه
ياقوت آن را بزرگ و سرشار از علم و فوايد بسيار وصف مىكند و مىافزايد كه
جزاين كتاب، اثري از بحاثى نمىشناخته است (همانجا). ٢. نحو القلوب است
(سمعانى، ٢/٩٨؛ ابن اثير، ١/١٢٣؛ بغدادي، ٢/٦٢٩؛ كحاله، ٩/٤١)، كه هيچ
اطلاعى از محتوايش در دست نيست. علاوه بر اين، بغدادي اثر ديگري به نام
بحرالقلوب به وي نسبت داده (١/١٦٥) كه شايد همان نحو القلوب باشد كه
تحريف شده است.
مآخذ: ابن اثير، على، اللباب، بغداد، مكتبة المثنى؛ باخرزي، على، دمية القصر،
به كوشش محمد تونجى، بيروت، ١٩٧١م؛ بغدادي، ايضاح؛ ثعالبى، عبدالملك، تتمة
اليتيمة، به كوشش عباس اقبال آشتيانى، تهران، ١٣٥٣ش؛ سمعانى، عبدالكريم،
الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ صريفينى، ابراهيم، تاريخ نيسابور
(منتخب السياق عبدالغافر فارسى)، به كوشش محمدكاظم محمودي، قم، ١٣٦٢ش؛
صفدي، خليل، الوافىبالوفيات، بهكوشش س. ددرينگ، ويسبادن، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛
عبدالقادر قرشى، الجواهرالمضية، بهكوشش عبدالفتاح محمدحلو، ١٤١٣ق/١٩٩٣م؛
غزي، تقىالدين، الطبقات السنية فى تراجم الحنفية، نسخة عكسى موجود در
كتابخانة مركز؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،
قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛ همو، المحمدون من الشعراء، به كوشش محمد عبدالمعيد،
حيدرآباد دكن، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛
ياقوت، ادبا؛ همو، بلدان. محمدعلى سلمانى مروستى