دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٠٥
| بجيله جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٠٥ |
بَجيله، يكى از قبايل مشهور عرب قحطانى كه در صدر اسلام نقش مهمى در
حوادث عراق داشت. نام اين قبيله - كه فرزدق نيز از آن در اشعار خود ياد
كرده (١/٣٧١) - مأخوذ از نام بجيله، دختر صعب بن سعد العشيره است (سمعانى،
٢/٩١؛ قلقشندي، ١/٣٢٩؛ ابن اثير، ١/٢٧٩).
سلسله نسب بجيله به درستى معلوم نيست، اما بيشتر منابع آنها را مانند قبيلة
خثعم منسوب به انمار بن اراش بن عمرو بن غوث دانستهاند كه در يمن ساكن
بودند (ابن قتيبه، ٦٤؛ ابن دريد، ٥١٥؛ ابن حزم، ١٠/٤٨٤؛ قس: ابن اثير،
همانجا؛ براي محل زندگى آنها، نك: همدانى، ٧١، ١١٦، ١١٩، ١٢٠-١٢٢؛ كوسن
دوپرسوال، II/٤٨ .(I/١٩٠, به گفتة يعقوبى در ١٠ق قيس بن غربه پيشوايى
بجيله را در دست داشت (٢/٧٩).
يكى از مهمترين نبردهايى كه اين قبيله در آن شركت داشت، واقعة جبله
ميان ايرانيان و اعراب در عامالفيل بود (ابوعبيد، ١/٦٢؛ نولدكه، ٣٧٣). بجيله
از جمله قبايلى به شمار مىرفت كه پس از فتح مكه، مسلمان شدند. گفتهاند
جرير بن عبدالله به نمايندگى از بجيله و به همراه تنى چند از افراد قبيله
نزد پيامبر(ص) آمد و اسلام آورد (ابن سعد، ١/٣٤٧؛ سمعانى، همانجا) و از طرف
آن حضرت مأمور شد تا بت ذوالخلصه را كه بت مشترك قبايل دوس، خثعم و
بجيله بود، نابود كند (طبري، ٣/١٥٨؛ كلبى، ٣٥-٣٦؛ ابن هشام، ١/٨٨ -٨٩؛ على،
٦/٢٧٠- ٢٧١). جرير در نبرد قادسيه، فرماندهى نيروي فرستاده شده از بجيله را
برعهده داشت (دينوري، ١٢٢؛ ابن اثير، همانجا؛ نيز نك: طبري، ٣/٤٨٦).
به سبب شركت بجيله در جنگهاي فتوح، عمر بن خطاب آنان را كه دوست داشتند
در شام سكنى گزينند، در غنايم شريك كرد (همو، ٣/٤٦٢؛ بلاذري، ٣٥٣، ٣٧٣) و
آنگاه پيشوايى گروهى از بجيله را به عرفجة بن هرثمه داد و جرير را پيشواي
تيرة ديگري از آن قبيله كرد (طبري، ٣/٤٦٢، ٤٧١؛ قس: يعقوبى، ٢/١٤٢-١٤٣). در
زمان امام على(ع) افراد اين قبيله در نبردهاي جمل و صفين شركت داشتند؛
هرچند در جنگ صفين گروهى از آنان با سپاه على(ع) و گروهى ديگر با سپاه
شام همراه بودند (طبري، ٤/٥٠٠، ٥٦١، ٥٦٢؛ دينوري، ١٤٤- ١٤٦، ١٧٢؛ كحاله، ١/٦٥؛
نك: ه د، يزيد بن اسد، نيز جرير بن عبدالله).
مآخذ: ابن اثير، على، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٦ق؛ ابن حزم، على، جمهرة انساب
العرب، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ ابن دريد،
محمد، الاشتقاق، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، بيروت / بغداد، ١٣٧٨ق/
١٩٥٨م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن قتيبه،
عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابن هشام،
عبدالملك، السيرة النبوية، به كوشش مصطفى سقا و ديگران، قاهره،
١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ ابوعبيد بكري، عبدالله، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفى سقا،
بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ بلاذري، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انيس
طباع، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ دينوري، احمد، الاخبار الطوال، به كوشش
عبدالمنعم عامر، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش
عبدالرحمان بن يحيى معلمى، حيدرآباد دكن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ طبري، تاريخ؛ على،
جواد، المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، بيروت، ١٩٧٨م؛ فرزدق، ديوان،
بيروت، ١٤١٤ق/ ١٩٩٤م؛ قلقشندي، احمد، صبح الاعشى، قاهره، ١٩٦٣م؛ كحاله،
عمر رضا، معجم قبائل العرب، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ كلبى، هشام، الاصنام، به
كوشش احمد زكى پاشا، قاهره، ٢٠٠٠م؛ نولدكه، تئودور، تاريخ ايرانيان و عربها
در زمان ساسانيان، ترجمة عباس زرياب، تهران، ١٣٥٨ش؛ همدانى، حسن، صفة جزيرة
العرب، به كوشش هاينريش مولر، ليدن، ١٨٨٤م؛ يعقوبى، تاريخ، بيروت،
دارصادر؛ نيز:
de Perceval, A. P., Essai sur l'histoire des Arabes, Paris, ١٨٤٧.
شادي دايىرضايى مقدم