دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٨٥
| بثنيه جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٨٥ |
بَثَنيّه، ناحيهاي در جنوب درة حوران در سوريه. اين ناحيه از شمال به
لَجا و جَيدور، از جنوب به ارتفاعات جُمَل، از شرق به جبلالدروز و از غرب
به بلنديهاي جولان محدود است. مركز آن اَذرِعات (دِرعاي كنونى) است كه در
فاصلة ١٠٦ كيلومتري دمشق قرار دارد.
پيشينة تاريخى اين منطقه كه به النقره (ميان تهى) نيز معروف است، به
پيش از ميلاد مسيح(ع) باز مىگردد ( ٢ ؛ EIاليسيف، .(I/٢٦٦ به گفتة ابوعبيد
بكري ( المسالك...، ١٥١)، بثنيه سرزمين داسم بن عمليق از فرزندان سام بن
نوح بوده است. گفتهاند كه ايوب پيامبر(ع) قلمرو فرمانروايى خود را تا
بدانجا بگستراند (بلعمى، ١/٣٢٤) و حضرت زكريا(ع) در جست و جوي فرزندش يحيى
(ع) به آن منطقه گام نهاد (ابن كثير، ١/٤٧). اين ناحيه را بر بتنية١
باستانى كه به عنوان بخشى از مملكت قديم باشان به شمار مىرفت، تطبيق
دادهاند. گويا هرودس در ٢٤ق بثنيه را به امپراتوري خود افزود و يهوديان
بابل را در آنجا سكنى داد (جونز، ٨٤، ١٠٥). اين منطقه در دورة پادشاهان
اشكانى خسارت فراوان ديد (على، ٣/٦٣). بثنيه در ١٣ق به دست مسلمانان
گشوده شد. در اين سال ابوزهرا قشيري به فرمان يزيد بن ابى سفيان به آنجا
تاخت و ساكنانش سرانجام به صلح تن در دادند (طبري، ٣/٤٤٠-٤٤١). پس از
پيروزي سپاه اسلام بثنيه ضميمة «جند دمشق» شد (اصطخري، ٦٥). در ١٤ق كه خالد
بن وليد حوران را در نورديد، آن سرزمين خراجگزار دولت اسلامى گشت (بلاذري،
١٧٢).
در ١٣٢ق حبيب بن مُرّة مَرّي بر عباسيان شوريد و به كمك اهالى بثنيه و
حوران خليفة عباسى را خلع كرد (طبري، ٧/٤٤٥-٤٤٦). در ١٧٦ق ميان قبيلة مضر و
يمن در بثنيه جنگى درگرفت كه پس از دو سال خونريزي، دو طرف به صلح تن
دادند (ابن اثير، ٦/١٢٧- ١٢٨).
در سدة ٣ق سرزمين بثنيه از كورههاي دمشق به شمار مىآمد (ابن خردادبه، ٧٤)
و از آنجا تا دمشق يك منزل راه بود (ادريسى، ١/٣٧٦). نخست قبيلة قيس
(يعقوبى، ٣٢٦) و بعدها لخميان (همدانى، ٢٤٣) در آنجا اقامت گزيدند. در
٢٧٤ق/٨٨٧م بثنيه شاهد وقوع نبردي ميان ابن ابى الساج فرمانرواي
آذربايجان و خُمارويه، امير مصر بود كه به شكست ابن ابى الساج انجاميد. در
٢٩٣ق/٩٠٦م نيز عبدالله بن سعيد كه برزابوقه از توابع فَلّوجه حكم مىراند،
درگيري ميان اميران شام و مصر را غنيمت شمرد و به اذرعات در سرزمين بثنيه
يورش برد (طبري، ١٠/١٢١-١٢٢؛ مسعودي، ٣٧٣).
بثنيه از رهگذر جنگهاي سيفالدولة حمدانى با روميان آسيب فراوان ديد و قحطى
و گرسنگى در آنجا شيوع يافت. از اينرو، ساكنانش به حمص كوچيدند. در ٣٧٣ق
كه بكجور زمام امور را در دست گرفت و به آبادانى آن همت گماشت، جمعيت آن
رو به فزونى نهاد (ابن قلانسى، ٤٩). اين منطقه آباديهاي متعددي داشت و بر
سر راه اصلى دمشق - اردن قرار گرفته بود كه بريد مماليك و كاروانهاي حجاج
شام از آن ناحيه مىگذشت. بثنيه در تقسيمات اداري دورة فاطميان از توابع
شام عليا به شمار مىآمد. بعدها حملههاي پى در پى قبايل باديهنشين اين
منطقه را دستخوش ناآراميهايى ساخت كه تا پايان سدة ١٣ق ادامه يافت ( ٢ ؛
EIابوشقرا، ١٨٧).
بثنيه از ديرباز به عنوان منطقة مهم غلهخيز دمشق و مركز بزرگ گندم و
حبوبات شناخته مىشد (مقدسى، ١٦٠) و نام بثنيه كه مشتق از «بَثنه»، به
معنى دشت هموار و حاصلخيز و يا غلة مرغوب، دانسته شده (ياقوت، ١/٤٩٤؛
ابوعبيد، معجم...، ١/٢٢٦)، مؤيد اين معنى است. همچنين رودي كه از تلاقى دو
رودخانة اردن و يرموك پديد مىآمد، مزارع آن را مشروب مىساخت (مرمرجى، .(٦
امروزه بثنيه در مسير بزرگراهى قرار دارد كه دمشق را به رودخانة اردن و
درياي سرخ متصل مىسازد و از اينرو، از موقعيت ممتاز تجاري برخوردار است
(اليسيف، همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به
كوشش محمد مخزوم، بيروت، ١٩٨٨م؛ ابن قلانسى، حمزه، تاريخ دمشق، به كوشش
سهيل زكار، دمشق، ١٩٨٣م؛ ابن كثير، البداية؛ ابوشقرا، يوسف خطار، الحركات فى
لبنان الى عهد المتصرفية، به كوشش عارف ابوشقرا، بيروت، مطبعة الاتحاد؛
ابوعبيد بكري، عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش وان لون و ا.فره،
بيروت، ١٩٩٢م؛ همو، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفى سقا، بيروت، ١٩٨٣م؛
ادريسى، محمد، نزهة المشتاق، قاهره، مكتبة الثقافة الدينيه؛ اصطخري، ابراهيم،
مسالك الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٢٧م؛ بلاذري، احمد، فتوح البلدان،
به كوشش عبدالله انيس طباع، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ بلعمى، محمد، تاريخ، به
كوشش محمدتقى بهار و محمد پروين گنابادي، تهران، ١٣٤١ش؛ جونز، ا. ه .م.،
مدن بلاد الشام حين كانت ولاية رومانية، ترجمة احسان عباس، عمان،
دارالشروق؛ طبري، تاريخ؛ على، جواد، المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام،
بيروت، ١٩٦٩م؛ مسعودي، على، التنبيه و الاشراف، ليدن، ١٨٩٣م؛ مقدسى، محمد،
احسن التقاسيم، ليدن، ١٩٠٦م؛ همدانى، حسن، صفة جزيرة العرب، به كوشش محمد
بن على اكوع، بيروت، ١٩٨٣م؛ ياقوت، بلدان؛ يعقوبى، احمد، «البلدان»،
همراه الاعلاق النفيسة ابن رسته، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٩١م؛ نيز:
EI ٢ ; Eliss E eff , N. , N = r ad-D / n, Damascus , ١٩٦٧ ; Marmardji , Textes g
E ographiques arabes sur la Palestine, Paris, ١٩٥١.
عزت ملاابراهيمى