دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٧٦
| بترونى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٧٦ |
بَتْرونى، عنوان اعضاي خاندانى از فقها و قضات حنفى حلب در سدههاي ١٠ و
١١ق/١٦ و ١٧م.
نسبت بترونىِ اين خاندان به سبب خاستگاه ايشان بَترون، شهري در نزديكى
طرابلس شام است كه قديمترين فرد ايشان عبدالرحمان بن محمد بن عبدالسلام
از آنجا به حلب مهاجرت كرده بوده است (محبى، خلاصة...، ١/١١). عبدالرحمان
كه به ابن غَرامى نيز معروف است، فقيه شافعى مذهبى با گرايش صوفيانه
بود. او در بترون نزد مشايخ آن ديار به ويژه سيد عَلوان حَمَوي به فراگيري
دانش پرداخت و علوم اسلامى همچون قرائت، تفسير، حديث، و نيز ادب عرب را
فراگرفت و در فقه توانا گشت. وي كه ملازم شيخ خود، سيدي علوان بود،
توانست اجازة روايت تمام آموختههايش را كسب كند. او در ٩٦٤ق/١٥٥٧م همراه
خانوادهاش از بترون به حلب مهاجرت كرد و در آنجا قدر و منزلتش افزون گشت.
با حضور در حلب، توسط بدرالدين خليصى به زاوية شيخ عبدالكريم قَلْعى حنفى
رفت و با مشايخ آنجا آشنا شد و سپس در مدرسة كيزوانيه به تدريس پرداخت. او
در جامع كبير به وعظ و افتا نشست و بسياري كسان نزد وي شتافتند. او پس از
درگذشت شيخ عبدالكريم، امام جامع حلب از نظر جايگاه علمى، توان جانشينى
او را داشت؛ اما اختلاف مذهب، مانعى براي اين جانشينى بود، پس بترونى، با
پذيرش مشكلات احتمالى از سوي شافعيان، با تغيير مذهب خود از شافعى به
حنفى، به امامت آنجا رسيد. او سرانجام در ٩٧٧ق/١٥٦٩م در حلب از دنيا رفت
(نك: طباخ، ٦/٧٣- ٧٥، ٢١٥؛ غزي، محمد، ٣/١٦٣؛ ابن حنبلى، ١(٢)/٧٦٨-٧٧٣).
عبدالرحمان داراي آثاري است كه نسخ برخى از آنها موجود است: ١. رسالة
الحِكَم، كه نسخة آن در مجموعة گَرِت (شم ٢٨٢٤) در دانشگاه پرينستون يافت
مىشود (نك: ماخ، ٢٤١ ؛ نيز بخيت، ٢/٢٣)؛ ٢. رسالة فى اركان السلوك فى طريقة
التصوف، كه نسخة آن در مجموعة گرت (شم ٢٨٢٥) نگهداري مىشود (همانجاها).
همچنين در منابع به تأليفاتى از او اشاره شده است كه امروزه نشانى از
آنها در دست نيست، از آن جملهاند: تعليقهاي بر تائية ابن حبيب، شرح
المقدمة الجزرية در قرائات، شرح مقدمة الجرمى، و نظمِ التصريف زنجانى (نك:
غزي، محمد، همانجا؛ بغدادي، هديه، ١/٥٤٦، ايضاح، ٢/٥٤٢).
جايگاهى را كه عبدالرحمان در حلب بهدستآورده بود، فرزندانش، ابوالجود،
ابواليمن و محمد به خوبى حفظ، بلكه افزون كردند. در ميان اين ٣ برادر،
ابوالجود (د ١٠٣٩ق/١٦٣٠م) جانشين پدر شد. او به فراگرفتن علوم پرداخت و در
فقه و علوم حديثى توانا، و در فن خطابه چيرهدست گشت. وي پس از پدر، در
جامع حلب به وعظ و خطابه مىپرداخت و افزون بر آنكه مفتى حلب بود، به
تدريس هم اشتغال داشت. ابوالجود همچنين مدتى ولايت افتا و قضاي قدس را
برعهده داشت (طباخ، همانجا). در ميان نويسندگان، بورينى با ديدهاي متفاوت
به ابوالجود نگريسته، و به ناتواناييهاي علمى او اشاره كرده است. بورينى
ضمن ستايش برادر وي، ابواليمن، او را به جهل منتسب كرده است (١/٢٦٠-٢٦٢).
در مقابل، بسياري كسان وي را ستوده، و شعرا در ديوانهاي خود او را مدح
كردهاند كه برخى از اشعار ايشان در منابع آمده است (محبى، همان، ١/١١٤-
١١٥؛ طباخ، ٦/٢١٦-٢١٧). برپاية برخى اسنادِ وقفيات باقىمانده در منطقه،
ابوالجود از رجب ١٠٣٥ تا رمضان ١٠٣٦/ آوريل ١٦٢٦ تا مة ١٦٢٧ در مدرسة كيزوانيه
تدريس مىكرده است (غزي، كامل، ٥٣٦).
به نظر مىرسد كه ابوالجود مىتوانسته است به قضاي حلب نيز دست يابد، اما
برخى دشمنيها با او از سوي شيخ فتحالله بيلونى كه به دربار عثمانى راه
داشت و با نصوح پاشا، وزيراعظم داراي ارتباط بود، مانعى براي اين امر گشت.
شيخ بيلونى ترتيبى داد تا وزير، حكم قضاي حلب را به نام برادر ابوالجود،
محمد (د ١٠٤٢ق/١٦٣٢م) امضا كند. از سويى محمد اگرچه خود به كمبضاعتى خويش،
به ويژه با وجود ابوالجود، آگاه بود، اما نپذيرفتن حكم وزير نيز دور از مصلحت
مىنمود. وي با بيان موضوع نزد برادر، اجازة قبول مسئوليت را كسب كرد و مدتى
به قضاي حلب پرداخت (محبى، همان، ١/٤٩٣). محمد افزون بر آنكه به نام
عمومى خاندان، بترونى شهرت داشت، به سبب زيستن در محلة عَقَبه، به مفتى
عقبه نيز معروف بود (طباخ، ٦/٢٣٢).
حضور محمد در مقام قضاي حلب چندان دوام نيافت و برادر ديگرش، ابواليمن (د
١٠٤٦ق/١٦٣٦م) به اين مقام دست يافت. جدا از سخن بورينى دربارة مقايسة
ابوالجود و ابواليمن، گويا در واقع نيز ابواليمن نسبت به ديگر برادرانش از
تواناييهاي علمى بيشتري برخوردار بوده است. او پس از سپري كردن دورة تحصيل
علم، فقيهى توانا گشت و در مدرسة عادليه درس مىداد. وي مفتى حلب شد و
حلبيان به او اقبالى تمام داشتند. ابواليمن در ١٠٠٤ق/١٥٩٦م از راه حج به
دمشق رفت و در آنجا مرتبهاي رفيع يافت. حضور او در منصب افتا را دست كم
بايد تا ١٠٢١ق/١٦١٢م، زمانى كه بورينى او را ديده بوده است، در نظر گرفت.
او همچنين در حدود سال ١٠٣٦ق/١٦٢٧م در مدرسة خسروپاشاي حلب به تدريس و افتا
مىپرداخته است. ابواليمن در سن ٨٠ سالگى درگذشت (محبى، همان، ١/١٥٦؛
طباخ، ٦/٢٣٣؛ بورينى، ١/٢٦٥؛ ظاهريه، ٢/٥٢٩).
وي داراي تأليفاتى نيز بوده است. جنجال برانگيزترين اثري كه از او در
منابع ياد شده، كتاب الدر المنتخب فى تاريخ مملكة حلب است كه به ابن
شحنه انتساب دارد و به همين شكل نيز در وين توسط فون كرمر (١٨٥٢م) و نيز در
دمشق (١٩٠٩م) به چاپ رسيده است. برپاية تحقيقاتى كه برخى پژوهشگران معاصر
همچون محمد كمال و صالحيه انجام دادهاند، اين كتاب از آنِ ابواليمن
بترونى است. آنان با اقامة دليلهايى، همچون گروه مخالف، براي اثبات نظر
خود پاي مىفشارند (براي نظرات، نك: صالحيه، ١/١٤٣؛ ظاهريه، ٢/٥٢٨ -٥٢٩؛ نيز
قس: ابن شحنه، ١٠٤، جم). الفجر الطالع فى ذكر السيف القاطع، در تصوف و نيز
السر المصون و الدر المكنون كه هر دو در قاهره (١٣٠٩ق) منتشر شدهاند، از ديگر
آثار ابواليمن به شمار مىآيند. او شعر نيز مىسروده كه محبى نمونههايى از
آن را آورده است (همان، ١/١٥٧).
فرزند ابواليمن، ابراهيم (د ١٠٥٣ق/١٦٤٣م) نيز مدتى به قضا اشتغال داشت، اما
به زودي از آن دوري كرد و به ادب روي آورد و به سرودن شعر پرداخت كه
برخى از اشعار او در منابع آمده است (نك: محبى، نفحة...، ٢/٦٥١ -٦٥٤، خلاصة،
١/١٠-١١؛ طباخ، ٦/٢٥٨- ٢٥٩). احمد (د ١٠٧١ق/١٦٦١م)، فرزند محمد هم كه به ابن
مفتى اشتهار داشت، مدتها قاضى شام و سپس حلب بود و در ميان مردم نفوذ و
اقتداري داشت و اموال فراوانى گردآورده بود (همو، ٦/٢٨٩؛ محبى، همان،
١/٣٤٣). از برادر او، عبدالرحمان نيز تنها در اين حد آگاهى هست كه از صفر
١٠٣٢/دسامبر ١٦٢٢ تا شعبان همان سال / ژوئن ١٦٢٣ در مدرسة كيزوانيه تدريس
مىكرده است (نك: غزي، كامل، ٥٣٥).
از اين خاندان، نوة ابوالجود نيز به نام اسعد بن عبدالرحمان (د
١٠٩٣ق/١٦٨٢م) تا حدي داراي شهرت است. او در جوانى به سفر به غرب پرداخت
و به دمشق و مصر نيز وارد شد. اسعد با سپري كردن دورههاي آموزش، در امر قضا
مهارت يافت و ولايت افتاي حنفيان حلب را مدتها برعهده داشت و سپس توانست
به منصب قضا دست يابد. طباخ محضر او را درك كرده، و مدتها ملازم وي بوده
است. او همچنين در قصيدهاي، اسعد را مدح گفته است. از موضوعات جالبى كه
دربارة او در منابع آمده، آن است كه بيماري اسعد در اواخر عمر كه سبب رجوع
فراوان او به پزشك شده بود، وي را به مطالعه در آثار پزشكى واداشت؛ اين
خود دستمايهاي شد تا در امر پزشكى نيز مهارت يابد. وي سرانجام به همان
بيماري از دنيا رفت. محبى برخى از اشعار او را آورده است ( نفحة، ٢/٦٠٣ -٦٠٧،
خلاصة، ١/٣٩٩-٤٠٢؛ طباخ، ٦/٣٥٠-٣٥٣؛ صباغ، ١٠٦).
مآخذ: ابن حنبلى، محمد، درالحبب، به كوشش محمود حمد فاخوري و يحيى زكريا
عباره، دمشق، ١٩٧٣م؛ ابن شحنه، ابوالفضل محمد، الدر المنتخب، به كوشش
عبدالله محمد درويش، دمشق، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ بخيت، محمد عدنان و ديگران، فهرس
المخطوطات العربية المصورة، عمان، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ بغدادي، ايضاح؛ همو، هديه؛
بورينى، حسن، تراجم الاعيان، به كوشش صلاحالدين منجد، دمشق، ١٩٥٩م؛
صالحيه، محمد عيسى، المعجم الشامل للتراث العربى المطبوع، قاهره، ١٩٩٢م؛
صباغ، ليلى، من اعلام الفكر العربى فى العصر العثمانى الاول، الشركة
المتحدة للتوزيع، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ طباخ، محمد راغب، اعلام النبلاء بتاريخ حلب
الشهباء، به كوشش محمد كمال، حلب، دارالقلم؛ ظاهريه، خطى (تاريخ)، ريان؛
غزي، كامل، نهر الذهب فى تاريخ حلب، حلب، ١٩٣٣م؛ غزي، محمد، الكواكب
السائرة، به كوشش جبرائيل سليمان جبور، بيروت، ١٩٥٩م؛ محبى دمشقى،
محمدامين، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛ همو، نفحة الريحانة، به كوشش عبدالفتاح
محمد حلو، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٨م؛ نيز:
, R., Catalogue of Arabic Manuscripts in the Garrett Collection, Princeton,
١٩٧٧.
فرامرز حاجمنوچهري