دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٤٨
| بايزيد، كتابخانه جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٤٨ |
بايَزيد، كِتابْخانه، نخستين كتابخانة دولتى درامپراتوري عثمانى منسوب به
سلطان بايزيد دوم، واقع در مجموعة بايزيد در ميدانى بزرگ به همين نام در
استانبول كه امروز ميدان حريت ناميده مىشود. اين كتابخانه به هنگام
تأسيس (١٣٠١ق/١٨٨٤م) كتابخانة عمومى عثمانى نام گرفت و در ١٣٤٠ش/١٩٦١م
كتابخانة دولتى بايزيد خوانده شد «دائرة المعارف ديانت١»، ؛ VI/٥١-٥٢ «دائرة
المعارف زبان...٢»، .(I/٤١
از سابقة تاريخى اين كتابخانه پيش از ١٣٠١ق و اينكه آيا در دورة بايزيد دوم
(سدة ٩ق/١٦م) در اينجا كتابخانهاي وجود داشته است، يا نه؟ آگاهى دقيقى در
دست نيست، ولى مسلم است كه بايزيد دوم علاقة زيادي به كتاب داشت و
كتابهايى را كه به او اهدا مىشد، مهر خود بر آنها مىنهاد و به كتابخانة كاخ
توپكاپى مىسپرد (ارونسال، .(II/٣١ وي همچنين به ساختن ابنيه براي امور
خيريه علاقة بسيار داشت. بيشتر اين بناها داراي كتابخانه نيز بود. وجود
كتابخانه در اكثر شهرهاي تركيه مانند ادرنه و آماسيه (همو، حاكى از علاقة
بايزيد به احداث اينگونه مراكز فرهنگى است. در مجتمع بايزيد هم كه ساختمان
آن در ٩٠٦ق/١٥٠٠م شروع شد و در ربيع الثانى ٩١١ به اتمام رسيد، احتمالاً
كتابخانهاي نيز وجود داشته است، چه نخستين اطلاع از وجود كتابخانهاي در
مجموعة بايزيد، در كنار مدرسه و مسجد و دارالحديث - به اشارة مؤلف تاريخ عطا -
به سدة ١٠ق باز مىگردد (همو، .(II/٣٢-٣٣ همچنين در وقفنامة مورخ ٩٩١ق/١٥٨٣م
به كتابدار (حافظ كتب) و ميزان حقوق وي اشاره شده است (همانجا) كه اين
امر دليل بر داير بودن كتابخانه در اين محل است.
در پى برخى تحولات سياسى و اجتماعى و فرهنگى، سعيد پاشا، صدراعظم وقت در
١٢٩٨ق/١٨٨١م اجازة تأسيس كتابخانهاي دولتى را از دربار گرفت و بخشى از
مجتمع بايزيد را بدان اختصاص داد و در اختيار وزارت معارف گذاشت و تعميرات و
تزيينات كتابخانه (به صورت فعلى) توسط هنرمندي به نام استاد اوهانِس
انجام گرفت ( ميدانلاروس، .(II/٣٣٧ بعدها ساختمان جنبى آن نيز از دانشكدة
دندان پزشكى جدا، و به اين مجموعه ضميمه شد («دائرةالمعارف ديانت»،
همانجا). كتب اهدايى و نيز كتابهايى كه در طول جنگهاي بالكان از اين شبه
جزيره آورده شد، بخشى از كتابهاي اين كتابخانه را تشكيل مىدهد (همانجا؛
VI/٤١٥٩ .(YA, همچنين مقرر شد يك نسخه از كتب تأليف يا ترجمه شده در
امپراتوري به اين كتابخانه اهدا شود. امروزه در حدود ٤٥٠ هزار جلد كتاب شامل
نسخ خطى، كتب چاپى، و نيز اسناد زيادي در اين كتابخانه نگاهداري مىشود (
ميدانلاروس، همانجا). تا كنون دو جلد از فهرست كتابهاي اين كتابخانه به خط
عربى منتشر شده است ، YA) همانجا).
مآخذ:
Er O nsal, I. E, T O rk k O t O phaneleri tarihi, Ankara, ١٩٨٨; Meydan Larousse,
Istanbul, ١٩٩٢; T O rk dili ve edebiyat o ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧; T O
rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢; YA.
على اكبر ديانت