دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٢٨
| بانه جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٢٨ |
بانه، شهرستان و شهري در غرب استان كردستان.
شهرستان بانه: اين شهرستان از شمال به سردشت، از خاور به سقز و از جنوب و
باختر به كشور عراق محدود است ( فرهنگ...،١٢).
چهرة طبيعى: شهرستان بانه را كوههاي بلند فراگرفته است و براي ورود و خروج
از آن بايد از گردنههاي مرتفع عبور كرد و تنها در بخش باختري از ارتفاع
كوهها كاسته مىشود (توكلى، ١٥). كوههاي آربابا، بابوس، جنيره، سوركيو،
ميدانان و عاشقان مرز اين شهرستان را با عراق تشكيل مىدهد (
جغرافيا...،٢/٨٨٥).
شهرستان بانه داراي آب و هواي نسبتاً سرد و نيمه مرطوب است و مهمترين
رودهاي آن اينهاست: چومان، نيروان، و تاژه بان كه از به هم پيوستن دو
رود شوي و بانه پديد مىآيد ( فرهنگ،١٣). رود بانه پس از آبياري اين شهر در
نزديكى سردشت به زاب كوچك مىپيوندد (شميم،
١٧).رستنيهاياينشهرستانمتنوعاست ( فرهنگ،همانجا). بهدست آوردن مازو از
ديرزمان منبع درآمد مهمى براي مردم اين شهرستان بوده است (فرمانفرما،
٢/٨١٣) و جنگل بزرگى از بلوط كه كوهستانهاي ميان بانه و سردشت را فراگرفته،
سرچشمة اصلى اين درآمد به شمار مىرود. دستكم از ١٠٠ سال پيش، افزون بر
مصارف بازارهاي داخلى، اين كالا از راه بندر آستارا به روسيه صادر مىشده
است (نك: اوبن، ١١٤؛ مرگان، ٢/٤٧).
جمعيت و اقتصاد: بانه يكى از شهرستانهاي هشتگانة كردستان است (
سازمانتقسيمات...، ٤٠-٤١) كه داراي يك شهر و ٤ بخش (به نامهاي آلوت،
مركزي، نمشير و ننور)، ٨ دهستان و ٢٠٣ آبادي داراي سكنه است. در آبان ١٣٧٥
جمعيت اين شهرستان ٦٠٦ ،١٠٥نفر بوده است كه ٤٣٣ ،٥٥نفر آن در نقاط شهري و
١٧٣ ،٥٠نفر در نقاط روستايى مىزيستهاند ( سرشماري...،پانزده - شانزده).
اقتصاد مردم بانه برپاية كشاورزي، باغداري، دامداري و دامپروري است.
كشاورزي آن بهگونة سنتى و به دو روش آبى و ديم صورت مىگيرد. محصولات
عمدةآن عبارتنداز:گندم،جو، بنشنو نباتات علوفهاي.همچنينباغداري و بهويژه
پرورش انگور رايج است. صنايعدستى مانند قالىبافى، گليمبافى، سوزندوزي و
خراطى نيز وجود دارد ( فرهنگ،١٤).
شهر بانه: اين شهر كه مردم آنجا را بهروژه گويند (نك: صفىزاده، ٦٤٥)، مركز
شهرستان بانه است و در ٤٥ و ٥٣ طول شرقى و ٣٥ و ٥٩ عرض شمالى و در ارتفاع
٥٤٠ ،١متري قرار گرفته است. همچنين اين شهر در ٢٧٠ كيلومتري شمال باختري
سنندج مركز استان كردستان واقع است ( فرهنگ،١٥). بانه شهري كوهستانى است
و جنگلهاي آن زيبايى ويژهاي بدان بخشيده است ( جغرافيا،٢/٩٠٨-٩٠٩). در
آبان ١٣٧٥، اين شهر داراي ٧١٦ ،٩خانوار با ٢٥٦ ،٥٢نفر جمعيت بوده است (
سرشماري،چهل).
پيشينة تاريخى: برخى از نويسندگان پيشينة بانه را بسيار كهن پنداشته، و
احتمال دادهاند كه همان سرزمين تاريخى پارسواش يا پارسواست و بر اين
باورند كه پارسها پيش از مادها و در سدة ١٢قم به كوهستان زاگرس رسيده، و
پيش از آنكه به پارس بروند، ٣ سده يا بيشتر در اينجا زيستهاند (نك: ادمندز،
.(٥ بانه در دورة آشوريان از سرزمينهايى به شمار مىرفت كه در معرض تهديد
بود، چنانكه در دورة فرمانروايى تيگلت پيلسر سوم (٧٤٨- ٧٢٨قم) سپاهيان آشور
در تهاجم خود تا اطراف بانه پيش آمدند (كامرون، ١١٢).
از تاريخ پيش از اسلام بانه، آگاهى ديگري در دست نيست، جز آنكه در اين
سرزمين حكومتى وجود داشته است (بابا مردوخ، ٣(٢)/٤١٣). به نوشتة بدليسى در
شرفنامه كه در اوايل سدة ١٠ق تأليف شده، ولايت بانه متشكل از دو قلعه و
ناحيه بود كه يكى را «بيروز» و ناحية بانه و ديگري را قلعة «شيوه» مىناميدند
(ص ٤١٣). در همين دوره فرمانروايان بانه «اختيارالدينى» لقب داشتند. گفته
شده است كه اينان چون به اختيار خود آيين اسلام را پذيرفتند، به اين لقب
شهرت يافتند (نك: همانجا). نخستين كسى كه از ميان آنان مشهور گرديد، ميرزا
بيك فرزند ميرمحمد است. پس از وي فرزندش بوداق بيك به حكومت رسيد، ولى
پس از چندي با شورش برادران خود روبهرو شد و به دربار شاه طهماسب صفوي
(٩٣٠-٩٨٤ق/١٥٢٤-١٥٧٦م) پناه برد و در قزوين درگذشت. پادشاه صفوي، سليمان
بيك برادر او را به فرمانروايى بانه برگزيد و وي ٢٠ سال بر آن سرزمين
حكومت كرد (همو، ٤١٣- ٤١٥). سليمان بيك فرمانروايى عادل بود و آرامگاه او كه
در ٣كيلومتري بانه قرار دارد، زيارتگاه مردم آن سرزمين است (مردوخ
كردستانى، ٢/٧٠).
فرمانروايى اختيارالدينيها از ٩١٢ تا ١٢٨٩ق/١٥٠٦ تا ١٨٧٢م بهطول انجاميد و در
اين مدت ١٦ نفر از آنها بر بانه حكومت كردند (صفىزاده، ٦٤٦). آنان افزون بر
حكومت سياسى، از مقام مذهبى نيز برخوردار بودند. در طى سدهها، اهميت سياسى
و موقعيت نظامى بانه، به سبب هم مرزي با امپراتوري عثمانى بوده است و
نيز بدين سبب كه اين سرزمين زيستگاه ٣ قبيلة بزرگ و متحد كُرد: اردلان،
بابان و مكريان به شمار مىرفت. معمولاً پاسداري از مرز ايران، از شهر خوي
گرفته تا كرمانشاه به فرمانروايان بانه واگذار گرديده بود ( ايرانيكا،
.(III/٦٦٥
حكام بانه و اورامان داراي لقب «سلطان» بودند. برخى از نويسندگان بر اين
باورند كه اين لقب را نادرشاه افشار (١١٤٨-١١٦٠ق/ ١٧٣٥-١٧٤٧م) بدانها داده
بود (سنندجى، ٣٨-٣٩؛ مشيرالدوله، ١٣٦- ١٣٧)؛ ولى از آنجا كه در زمان شاه
عباس اول (٩٩٦- ١٠٣٨ق/١٥٨٨- ١٦٢٩م) نيز يكى از فرمانروايان بانه به نام
اسكندر سلطان بوده است (نك: اسكندربيك، ٨١٤)، به نظر مىرسد كه اين لقب را
شاهان صفوي به آنها داده باشند.
آخرين فرمانرواي اختيارالدينى، عبدالكريم خان است كه به دست يكى از
گماشتگان خود به نام يونس خان در ١٢٩٠ق/١٨٧٣م كشته شد. او اهل شعر و ادب
نيز بوده است و سرودههايى به فارسى و كردي دارد و گويا «كريم» تخلص
مىكرده است (بابا مردوخ، ٣(٢)/٤١٤-٤١٦). يونسخان نيز پس از چندي به دست
برادرزادهاش كشته شد و حمهخان (محمدخان) پسر يونس خان به فرمانروايى
رسيد. او هم در آغاز نخستين جنگ جهانى در ١٣٣٣ق/١٩١٥م توسط نيروهاي عثمانى
به قتل رسيد و پس از آن بانه به تابعيت ساوجبلاغ (مهاباد كنونى) درآمد
(زكى، ٤٩٩).
در ١٣٢٣ش شهر بانه به وسيلة محمدرشيد خان (معروف به حمه رشيد) داروخانى (از
كردهاي روستاي داروخان عراق) كه بر ضد دولت مركزي ايران دست به شورش
زده بود، به آتش كشيده شد، ولى با حملة نيروهاي دولتى و فرار او به عراق
بازسازي شهر آغاز شد و طى ١٠ سال ادامه يافت (توكلى، ٢١٣- ٢١٥؛ ايرانيكا،
همانجا). بانه و برخى از روستاهاي آن، در جنگ عراق با ايران
(١٣٥٩-١٣٦٧ش/١٩٨٠- ١٩٨٨م) هدف بمبارانهاي هوايى با سلاحهاي شيميايى گرديد و
مردم آن آسيبهاي فراوان ديدند (نك: پارسادوست، ٥٠٥، ٥١٢ -٥١٣، ٦١٩، ٦٤٠).
مآخذ: اسكندربيك منشى، عالم آراي عباسى، تهران، ١٣٥٠ش؛ اوبن، اوژن، ايران
امروز ١٩٠٦-١٩٠٧، ايران و بينالنهرين، ترجمة علىاصغر سعيدي، تهران، ١٣٦٢ش؛
بابا مردوخ روحانى، تاريخ مشاهير كرد، به كوشش ماجد مردوخ روحانى، تهران،
١٣٧١ش؛ بدليسى، شرفالدين، شرفنامه، به كوشش محمد عباسى، تهران، ١٣٤٣ش؛
پارسادوست، منوچهر، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ايران، تهران، ١٣٧١ش؛
توكلى، محمدرئوف، جغرافيا و تاريخ بانة كردستان، تهران، ١٣٦٣ش؛ جغرافياي
كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ زكى، محمدامين، تحقيق
تاريخى دربارة كرد و كردستان، ترجمة حبيبالله تابانى، تبريز، ١٣٧٧ش؛ سازمان
تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ش؛ سرشماري
عمومى نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان بانه، مركز آمار ايران،
تهران، ١٣٧٦ش؛ سنندجى، شكرالله، تحفة ناصري در تاريخ و جغرافياي كردستان،
تهران،١٣٦٦ش؛ شميم،علىاصغر، كردستان، تهران،١٣٧٠ش؛ صفىزاده، صديق، تاريخ
كرد و كردستان، تهران، ١٣٧٨ش؛ فرمانفرما، عبدالحسين، گزيدهاي از مجموعة
اسناد، به كوشش منصوره اتحاديه و سيروس سعدونديان، تهران، ١٣٦٦ش؛ فرهنگ
جغرافيايى آباديهاي كشور (بانه)، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران،
١٣٧٣ش، ج ٣٤؛ كامرون، جرج، ايران در سپيده دم تاريخ، ترجمة حسن انوشه،
تهران، ١٣٦٥ش؛ مردوخ كردستانى، محمد، تاريخ، تهران، چاپخانة ارتش؛ مرگان،
ژاك، ايران، مطالعات جغرافيايى، ترجمة كاظم وديعى، تبريز، ١٣٣٩ش؛ مشيرالدولة
تبريزي، جعفر، رسالة تحقيقات سرحديه، به كوشش محمد مشيري، تهران، ١٣٤٨ش؛
نيز:
, C. J., Kurds, Turks and Arabs, London, ١٩٥٧; Iranica.
محسن احمدي