دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٢٦
| بانكيپور جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٢٦ |
بانْكيپور، حومة غربى شهر پتنه واقع در ايالت بهارهند، و داراي كتابخانهاي
معروف به همين نام. بانكيپور در ٢٥ و ٣٧ عرضشمالى و ٨٥ و ٨ طولشرقى در
منتهىاليه غربى شهر پتنه قرار دارد و چون در سمت راست رود گنگ واقع
گرديده، به نام بانكيپور (= شهر ساحل رود) خوانده شده است. در حفاريهاي
باستانشناسىِ بانكيپور آثاري از كاخ آشوكا، پادشاه هند در سدة ٣قم كشف شد
كه نشان از سابقهاي باستانى دارد («فرهنگ...١»، .(VI/٣٨٢-٣٨٣
شهرت بانكيپور به سبب داشتن كتابخانهاي است كه از مراكز مهم پژوهشى در
شبه قارة هند به شمار مىرود. اين كتابخانه با كوشش بهادرخان مولوي
خدابخشخان تأسيس شد. محمدبخش، پدر خدابخشخان كه از پژوهشگران زبان عربى و
فارسى و دوستدار كتاب بود، هنگام مرگ ٤٠٠ ،١نسخة خطى خويش را به پسرش سپرد
و وصيت كرد كه كتابخانة او به يك كتابخانة عمومى بدل گردد. خدابخشخان نيز
كتابهاي فراوانى به كتابخانة پدر افزود و از سراسر كشورهاي اسلامى نسخههاي
خطى فراوانى در آنجا گرد آورد. او همچنين نسخههاي خطى كتابخانههاي شخصى و
عمومى هند را كه پس از شورش ١٨٥٧م در حال خارج شدن از هند و يا نابود شدن
بودند، خريداري كرد. وي در ١٨٨١م ساختمان جديدي براي كتابخانه ساخت و
ظرفيت آن را افزايش داد و در ١٨٩١م كتابخانه را به دولت واگذاشت، تا به
صورت كتابخانة عمومى مورد استفاده قرار گيرد. اين كتابخانه به نامهاي
كتابخانة خدابخش، كتابخانة شرقى پتنه و كتابخانة بانكيپور خوانده مىشود (جين،
؛ II/١٣-١٤ هَزلر، ٥٩ -٥٧ ؛ خدابخش، .(٣٥-٣٩
شمار نسخههاي خطى آن، ٠٣٦ ،١٧جلد ذكر شده كه ٨ هزار جلد آن عربى، ٨ هزار
جلد فارسى، هزار جلد اردو، ٢٤ جلد تركى و ١٢ جلد به زبان پشتو بوده است.
كهنترين نسخة خطى مضبوط در آن، قرآنى نسخهبرداري شده از مصحف عبدالله بن
مسعود است. همچنين نسخهاي قديمى از صحاح سته در كتابخانه وجود دارد.
كتابخانه به علت افزايش حجم كتابها دو بار در ١٩٣٥ و ١٩٨٧م تجديد بنا شده
است (روپر، .(I/٤٠٧-٤٠٨
در ١٩٠٣م دنيسن راس مأمور تهية فهرست علمى برمبناي اصول كتابشناسى براي
كتابخانة بانكيپور شد. فهرست نسخههاي خطى كتابخانه مشتمل بر ٣٤ جلد است.
اين كتابخانه داراي فهرستهاي فارسى، عربى، اردو و هندي است. كتابخانه
نشريهاي به دو زبان اردو و انگليسى منتشر مىكند كه به بررسى دانش، هنر،
تاريخ و نسخههاي خطى هندوستان و جهان اسلام مىپردازد (تسبيحى، ٤٠٠-٤٠١).
مآخذ: تسبيحى، محمد حسين، «آشنايى با كتابخانة عمومى شرق شناسى خدابخش»،
خدابخش لائبريري جرنل، پتنه، ١٩٩٢م؛ نيز:
. J. I., X The Oriental Public Library, Bankipore n , The Moslem World, New
York, ١٩١٦, vol. VI; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٠٨; Jain, N.
K., Muslims in India, Manohar, ١٩٨٣; Khuda Bukhsh, Salahuddin, X My Father: His
Life and Reminiscences n , Khuda Bakhsh Library Journal, Patna, ١٩٧٧; Roper, G.,
World Survey of Islamic Manuscripts, London, ١٩٩٢.
مجيد سميعى