دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٠٥
| بالش جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٠٥ |
بالِش١، نام ٤ شهر در اسپانيا كه در حكومت اسلامى اندلس اهميت يافتند.
نويسندگان اسلامى اين نام را به صورتهاي متفاوت نگاشتهاند: ابن حيان
(٥/١٩٠)، ابوعبيد بكري (ص ٧٦٣) و ادريسى (٢/٥٣٧) آن را بالش؛ ابن بشكوال
(٢/٦٣٧)، ياقوت (١/٧٢٠)، ابن بطوطه (٤/٣٦٨) و مقري (١/١٦٦) بَلَّش؛ ابن فرضى
(١/٣٠٥، ٢/٢٠٥)، ابن خطيب ( كناسة...،١٦، الاحاطة...، ١/٢٩٥) و ابن سعيد مغربى
(ص ٤٢٢) بلّيش و بلَّش؛ ابوالفدا (ص ١٧٥) ابلّيش، و سرانجام ابن دلايى (ص
٩) و ضبى (ص ٥٢٩) بَلس و بليس نوشتهاند. مشهورترين اين شهرها بالش مالقه
است كه در استان مالقه در نزديكى درياي مديترانه و در دامنة كوههاي تخادا
در كنار رودخانة بالش قرار دارد. بالشِ بنو عبدالله در ناحية غرناطه در كنارة
چپ رودخانة گوادِلفو در جنوب اسپانيا، و بالش زيبا٢ و بالش سفيد٣ در نزديكىِ
هم در ناحية المريه در دامنة كوههاي ماريا در جنوب شرقى اسپانيا قرار
گرفتهاند (نك: «اطلس...١»، ٢٩٧ ، ٧٦ ؛ «فرهنگ...٢»، .(IX/٨٢٠
ادريسى محل بالش را در ناحية بجانه دانسته است (همانجا) و به نظر مىرسد كه
منظور او بالش سفيد يا بالش زيبا در ايالت المريه بوده است. ابوالفدا ابلّيش
را يكى از مهمترين شهرهاي ايالت مالقه دانسته كه در كنار رودخانهاي بسيار
زيبا واقعاست و از نواحى سرسبز المريهبه شمار مىآيد (همانجا).
اين شهرها ظاهراً در ٩٣ق/٧١٢م با فتح اندلس توسط نيروهاي اسلام در زمرة
سرزمينهاي اسلامى قرار گرفتند (نك: كنده، ٧٧ و از آن زمان تا اواخر سدة
٣ق/٩م كه حكومت امويان اندلس روبه ضعف نهاد، زير سلطة دولت مركزي اندلس
قرار داشتند (نك: عبدالحليم، ٤٨-٤٩). در اوايل سدة ٤ق/١٠م فرمانروايان
ايالتهاي شمالى اندلس بر مالقه و المريه تاختند، اما خليفه ناصر اين مناطق
را دوباره در حيطة قدرت مركزي قرارداد (ابن حيان، ٥/١٩٠، ٣٦٦-٣٦٧). در دوران
ملوكالطوايف در اندلس بنىحمود بر مالقه و بنى عامر المريه حكومت مىكردند
(عبدالحليم، ٢٧٣-٢٧٤). در ٤٤٩ق/١٠٥٧م بنى زيري مالقه را از تصرف بنى حمود
خارج كردند (همو، ٢٨٤). در ٤٨٠ق/١٠٨٧م فرمانروايان دورة ملوكالطوايف كه از
هجوم يوسف بن تاشفين بيم داشتند، با مسيحيان همداستان شدند و آنها المريه
را مورد تاخت و تاز قرار دادند، ليكن ابن تاشفين در ٤٨٣ق همة آنها را سركوب
كرد و پس از آن حكومت مرابطون تا اواخر سدة ٥ق/١١م به ويژه در شرق اندلس
پابرجا بود (ابن خلدون، ٦/٢٥٠؛ عبدالحليم، ٤٠٤). از اين زمان تا اواخر سدة
٩ق/١٥م بالشها پىآمدهاي لشكركشيهاي فرمانروايان مسلمان و مدعيان مسيحى را
تحمل كردند (نك: ابن خلدون، ٤/٢١٨ بب، ٧/٢٦١ بب؛ عنان، عصر...، ١/١١٢).
در ٨٨٨ و ٨٩٠ق/١٤٨٣ و ١٤٨٥م هجوم نيروهاي مسيحى به بالش مالقه به شكست
انجاميد، اما آنها با تجمع نيروهاي بيشتر در ٨٩٢ق دوباره به بالش حمله كردند
و موفق به تصرف آن شدند (نك: مقري، ٤/٥١٤، ٥١٦، ٥١٩ -٥٢٠). مسلمانان بالش
مالقه پس از تسلط مسيحيان بر شهر آنجا را ترك كردند و به ديگر نواحى
مسلماننشين كوچيدند. امروزه بالش مالقه شهري كوچك است، اما در دورة اسلامى
علاوه بر آنكه پايگاه مهم جنوب اندلس به شمار مىرفت، زادگاه علما و
ادباي بسياري نيز بود (عنان، الا¸ثار...، ٢٥٤). جمعيت بالش مالقه در نيمة سدة
٢٠م، حدود ٣٥ هزار، بالش سفيد ٦ هزار، و بالش زيبا ١٠ هزار تن بود (نك:
لاروس...، ؛ X/٧١١ «فرهنگ»، همانجا). ساكنان كنونىِ بالشِ بنو عبدالله از
نژاد عرب هستند (همانجا).
مقري (١/١٦٦) و ابن بطوطه (٤/٣٦٨) از فراوانى ميوه در بالش مالقه ياد
كردهاند. امروزه غلات، حبوبات، انگور و انواع روغنهاي نباتى در بالشها كشت
و توليد مىشود («فرهنگ»، همانجا). ابن خطيب( الاحاطة،١/٢٩٥،٢/١٣٨-١٣٩)، مقري
(٢/٢١٢، ٤/٣٤٤)، ابن فرضى (١/٣٠٥، ٢/٢٠٥)، ابن بشكوال (٢/٦٣٧) و ضبى (ص ٥١)
شمار زيادي از علما و ادباي اين شهرها را معرفى كردهاند. ابن بطوطه از
زيبايى مسجد بالش مالقه سخن گفته است (همانجا). از آثار بر جا مانده از
دوران اسلامى خرابههاي يك دژ و يك طاق در يكى از خيابانهاي بالش مالقه
است. گفته مىشود كه دو كليساي اين شهر در محل مساجد قديم بنا شده است
(عنان، همانجا).
مآخذ: ابن بشكوال، خلف، الصلة، بيروت، ١٤١٠ق/١٩٨٩م؛ ابن بطوطه، محمد، رحلة،
پاريس، ١٩٢٢م؛ ابن حيان، حيان، المقتبس، به كوشش چالمتا و ديگران، مادريد،
١٩٧٩م؛ ابن خطيب، محمد، الاحاطة فى اخبار غرناطة، به كوشش محمد عبدالله
عنان، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ همو، كناسة الدكان بعد انتقال السكان، قاهره،
١٩٦٦م؛ ابن خلدون، العبر؛ ابن دلايى، احمد، ترصيع الاخبار، به كوشش
عبدالعزيز اهوانى، مادريد، ١٩٦٥م؛ ابن سعيد مغربى، على، المغرب فى حلى
المغرب، به كوشش شوقى ضيف، قاهره، ١٣٥٣ق؛ ابن فرضى، عبدالله، تاريخ
العلماء و الرواة للعلم بالاندلس، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره،
١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ ابوعبيد بكري، عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش وان لون
و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛ ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش م. رنو و
دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛ ادريسى، محمد، نزهة المشتاق، بيروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
ضبى، احمد، بغيةالملتمس، به كوشش ف. كودرا، مادريد، ١٨٨٤م؛ عبدالحليم، رجب
محمد، العلاقات بين الاندلس الاسلامية و اسبانيا النصرانية فى عصر بنى امية و
ملوك الطوائف، قاهره، دارالكتب الاسلاميه؛ عنان، محمد عبدالله، الا¸ثار
الاندلسية الباقية فى اسبانيا و البرتغال، قاهره، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ همو، عصر
المرابطين و الموحدين فى المغرب و الاندلس، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ مقري،
احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ ياقوت،
بلدان؛ نيز:
Atlas of the World, Oxford, ١٩٩٤; Cond E , J. A., History of the Dominion of the
Arabs in Spain, tr. J. Foster, London, ١٨٥٤; Diccionario Salvat, Barcelona;
Grande Larousse.
پرويز امين