دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٨٦
| باقرگنج جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٨٦ |
باقِرْ گَنْج، ناحيهاي در كنارة خليج بنگال در كشور بنگلادش. باقر گنج به
معناي محل دادوستد (بازار) باقر است و باقر نام حكمرانى بوده كه در سدة ١٨م
در اين ناحيه حكومت مىكرده است («فرهنگ...١»، .(VI/١٦٧
ناحية باقرگنج بين ٢١ و ٤٩ تا ٢٣ و ٥ عرض شمالى و ٨٩ و ٥٢ تا ٩١ و ٢ طول شرقى
در جنوب داكا قرار گرفته است و ٧٥٧ ،٦كم٢ وسعت دارد. ٣ رودخانه اين ناحيه را
آبياري مىكند. باقر گنج منطقهاي كشاورزي است كه توليداتى متنوع از جمله
برنج و نيشكر دارد و باغهاي ميوة آن مشهور است. طبق آمار ١٩٥١م/١٣٣٠ش جمعيت
آن ١٨٥ ،٦٤٢ ،٣نفر بود كه ٧٦٩ ،٨٦٧ ،٢نفر آن مسلمان بودند. براساس سرشماري
١٩٨١م/١٣٦٠ش جمعيت اين ناحيه به ٦٧٣ ،٦٦٧ ،٤نفر افزايش يافت. مركز ناحية
باقرگنج شهر بارسال است كه شهر باقرگنج نيز ناميده مىشود. باقرگنج درگذشته
از طوفانهاي دريايى و سيلهاي رودخانهاي دچار آسيبهاي فراوان گشته كه در
منابع تاريخى نيز به برخى از آنها اشاره شده است. زبان مردم باقر گنج
يكى از گويشهاي زبان بنگالى است كه مسلمانى ناميده مىشود و واژههاي
فراوان فارسى و عربى در آن وجود دارد (همان، ١٦٨ ؛ VI/١٦٥-١٦٦, بريتانيكا، ؛
I/٨١٤ ٢ .(EI
باقرگنج داراي پيشينهاي كهن است. اين سرزمين زمانى زير فرمان پادشاهان
بنگه٢ قرار داشت و ساكنانش در قايق زندگى مىكردند. ظرفى مسى با واژههاي
سنسكريت در اين ناحيه يافت شده است كه تاريخ آن را مربوط به سدة ٦ق/١٢م
دانستهاند. دقيقاً مشخص نيست كه چگونه مسلمانان در اين ناحيه سكنى گزيدند،
ولى آثاري كه احتمالاً به نخستين دورة مسكنگزينى مسلمانان مربوط مىشود، در
اين ناحيه باقى است و آن خرابههاي مسجد بىبى و كَسبا١ست («فرهنگ»، ؛
VI/١٦٧ آسياتيكا ). قديمترين مأخذ اسلامى كه از اين ناحيه نام برده، كتاب
آيين اكبري است كه آن را بگلا ناميده است. در آن زمان اين ناحيه داراي
بتخانههاي زياد بوده، و احتمالاً حكمرانان آن هندو مذهب بودهاند (ابوالفضل،
١/٣٩٠). نويسندگان پس از آن، مطالب خويش را از آيين اكبري گرفتهاند (نك:
سليم، ٤٦؛ راي، ١٢٤).
در سدة ١٠ق/١٦م سياحى انگليسى به اين ناحيه سفر كرد و آن را مكانى
حاصلخيز يافت كه داراي باغهاي فراوان ميوه بود (فيچ، .(٢٨ در سدة ١٢ق/١٨م
آغا باقر يكى از دولتمردان مرشدآباد پس از درهم كوبيدن شورش حكمرانان هندو
مذهب، اين ناحيه را تصرف كرد و مركز خود را در محلى بنا نهاد كه جايگاه
دادوستد ناحيه بود و پس از آن باقرگنج ناميده شد؛ سپس پيشوايان هندو مذهب
بر ناحيه حكومت كردند. در اواخر سدة ١٨م اين ناحيه مورد هجوم مراتههها قرار
گرفت و حكمرانان محلى با ياري پرتغاليها، آنان را از باقرگنج بيرون راندند.
در ١١٧٩ق/١٧٦٥م انگليسيها نيز در اين ناحيه ساكن شدند («فرهنگ»، همانجا؛ ٢
.(EI
مآخذ: ابوالفضل علامى، آيين اكبري، به كوشش بلوخمان، كلكته، ١٨٧٢م؛ راي،
سبحان، «خلاصة التواريخ» (نك: مل، «تصوير كلى...٢»)؛ سليم، غلامحسين، رياض
السلاطين، به كوشش عبدالحق، كلكته، ١٨٩٠م؛ نيز:
Asiatica; Britannica, ١٩٨٦; EI ٢ ; Fitch, R., X ١٥٨٣ - ١٥٩١ n , Early Travels in
India, ١٥٨٣-١٦١٩, ed. W. Foster, Lahore, ١٩٧٨; Geographical Glimpses of Medieval
India, Delhi, ١٩٨٩, vol. III; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢.
مجيد سميعى