دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٨٠
| بافت جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٨٠ |
بافْت، شهرستان و شهري درجنوب استان
كرمان.
شهرستان بافت: اين شهرستان از شمال به سيرجان، از مشرق به جيرفت، از
جنوب به بندرعباس و از مغرب به بندرعباس و سيرجان محدود است (نيساري،
٢٩٧). شهرستان بافت با ١٥٤ ،٢٥كم٢ مساحت (سعيديان، ٦٥٤؛ قس: وثوقى، ١٩٨)،
مشتمل بر ٣ بخش مركزي، اُزروئيه و رابُر، و ٤ شهر با نامهاي بافت، بزنجان و
ازروئيه و رابر و ١٤ دهستان و ٦٢١ آبادي داراي سكنه است (
سرشماريعمومى...پانزده؛ سازمان تقسيمات... ٤٢). اين شهرستان در تقسيمات
كشوري تا ١٣٤٦ش بخشى از شهرستان سيرجان محسوب مىشد (وثوقى، همانجا).
شهرستان بافت در كنار رشته جبال بارز قرار دارد ( فرهنگ...،٣٢) كه كوههاي
آن دنبالة ارتفاعات مركزي ايران است و از جمله لالهزار، هزار و گوغِر را
مىتوان نام برد كه سرچشمة شاخههاي هليلرود به شمار مىآيند (
جغرافيا...،٢/٩٣٣). در اين شهرستان رودخانههاي فصلى و دائمى متعددي چون
رابر، شصت پيچ، بافت، زرتشت و خيبر وجود دارد كه رودخانة بزرگ هليلرود را
تشكيل مىدهند. اين رود پس از گذشتن از مركز شهرستان جيرفت به سمت جنوب
خاوري امتداد يافته، سرانجام به باتلاق جازموريان مىريزد ( فرهنگ،٣١-٣٢).
آب و هواي شهرستان بافت خشك و معتدل، و ميزان بارندگى در آن اندك است
(نك: سعيديان، همانجا؛ فرهنگ، ٣٣). از آنجا كه اين شهرستان به دو منطقة
سردسير و گرمسير تقسيم مىشود، منطقة شمالى آن داراي آب وهواي معتدل
كوهستانى است، مانند رابر و بافت؛ ولى منطقة جنوبى مانند ازروئيه داراي آب
و هواي نيمه صحرايى است. در منطقة گرمسيري پنبه و مركبات به دست مىآيد و
در منطقة سردسيري گندم، جو و ترهبار كشت مىشود ( جغرافيا،٢/٩٣٣-٩٣٤). در
اطراف اين شهرستان به سبب وضعيت آب وهوايى مساعد جنگلهاي بسياري وجود
دارد كه جنگل دهستان خَبْر از آن جمله است. در اين جنگل حيواناتى چون
خرگوش، خوك وحشى، و در مناطق كوهستانى يوزپلنگ، گرگ و كل، و از پرندگان
كبك، تيهو و دراج يافت مىشوند ( فرهنگ،٣٢).
فعاليت اقتصادي اين شهرستان برپاية كشاورزي، دامداري و قالىبافى استوار
است (همان، ٣٣؛ جغرافيا، ٢/٩٣٤). صنايع دستى نيز مانندجاجيمبافىو
نمدمالىدرميانايلاتوعشايررايجاست(همانجا).
در سرشماري ١٣٧٥ش جمعيت شهرستان بافت ٩٦٧ ،١٢٢نفر بوده است كه ٤٩/٣٤% در
نقاط شهري، و ٣٦/٦٠% در نقاط روستايى سكنى داشتهاند و بقيه غير ساكن بودهاند
( سرشماريعمومى،شانزده). زبان اهالى شهرستان بافت فارسى با گويش ويژة
بافتى نزديك به كرمانى است ( فرهنگ،٣٢)، اما از آنجا كه اين شهرستان
منطقهاي عشايري است، بجز زبان فارسى، عشاير به زبانهاي تركى و لري نيز
صحبت مىكنند. از مهمترين ايلات آن مىتوان افشار، لُر، لك، سليمانى،
آيينهاي، كُچِمى و جبال بارزي را نام برد ( جغرافيا،٢/٩٣٣-٩٣٤؛ سرشماري
اجتماعى...، ٣٧).
پيشينة تاريخى: گفته شده است كه مردم اين سرزمين در قديم در جايى به
نام دشت آب زندگى مىكردند، اما در باب زمان انتقال آنها به بافت، در
منابع مطلبى نيامده است ( جغرافيا،٢/٩٣٤). بافت ازجمله شهرهايى بوده كه
ماركوپولو از طريق آن به كرمان مراجعت كرده است. (نك: سايكس، ٣٠٣). اشرف
افغاننيز پس از شكست يافتن از نادر، به جهرم، لار، سيرجان و بافت رفته
است (وثوقى، ٩٤- ٩٥). در زمان آقامحمدخان قاجار قلعة رابر در شهر بافت توسط
باباخان برادرزادة وي محاصره و تسخير گرديد (همو، ١٠٧)
شهربافت: اين شهر در ٥٦ و ٣٧طول شرقى و ٢٩ و ١٤ عرض شمالى و در فاصلة
١٦٤كيلومتري از مركز استان (شهر كرمان) در زمين مسطح و همواري قرار دارد (نك:
پاپلى، ٨٩؛ نيساري، ٢٩٨).
نخستينبار در سدة ٤ق/١٠م مؤلف حدود العالم نام اين شهر را بافت آورده، و
دربارة آن چنين نوشته است: شهركى است آبادان و با نعمت (ص ١٢٦). بافت در
منابع به صورت «بافد» به عنوان شهري گرمسير در كرمان نيز آمده است (نك:
ياقوت، ١/٤٧٤؛ ابوالفدا، ٣٣٦-٣٣٧).
از كوههايى كه در نواحى شمالى شهر بافت ديده مىشود، مىتوان كوه سفيدِ
باغ فتك وكوه قلعه سنگ را نام برد ( فرهنگ٣٣). رودخانة مشهور بافت نيز از
كوه شاه سرچشمه گرفته، از ميان اين شهر مىگذرد و درجنوب شرقى به هليل
رود مىپيوندد. آب و هواي شهر بافت معتدل، و حداكثر دماي آن در تابستانها ٣٨
و حداقل آن در زمستانها ٥ - است (همانجا).
شهربافت طبق آخرين سرشماري كشور (آبان ١٣٧٥) داراي ٢٦٥ ،٥خانوار معمولى
ساكن با ٥٦٨ ،٢٦نفر جمعيت بوده است. از اين عده، ٢٧٤ ،١٣نفر مرد و بقيه زن
بودهاند ( سرشماريعمومى،چهل). مردم بافت پيرو مذهب شيعة دوازدة امامى هستند
و غالباً به زبان فارسى و به لهجة بلوچى تكلم مىكنند (نك: فرهنگ، ٣٤).
در اين شهر به سبب دارابودن زمين مساعد و شرايط جوي مطلوب، كشاورزي و
دامپروري رواج دارد و براي تأمين آب نيز از رودخانه و كاريز استفاده
مىشود. از محصولات عمدة اين شهر مىتوان گندم، جو، ارزن، بادام، گردو،
گلابى و انگور را نام برد. قالىبافى نيز از صنايع مهمدستى دراين شهر محسوب
مىشود (همانجا).
مآخذ: ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛ پاپلى
يزدي، محمد حسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور، مشهد، ١٣٤٧ش؛
جغرافياي كامل ايران، تهران،١٣٦٦ش؛ حدودالعالم، بهكوششمنوچهر
ستوده،تهران،١٣٦٢ش؛ سازمان تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران،
وزارتكشور،١٣٧٦ش؛ سايكس، پرسى، سفرنامه، ترجمة حسين سعادت نوري، تهران،
١٣٦٣ش؛ سرشماري اجتماعىاقتصادي عشاير كوچنده (١٣٧٧ش)، نتايج تفصيلى، استان
كرمان، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٨ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن
(١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان بافت، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سعيديان، عبدالحسين، دائرة المعارف سرزمين و مردم ايران، تهران، ١٣٦٠ش؛
فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور، ادارة جغرافيايى ارتش، تهران، ١٣٦٠ش، ج
١٠٥؛ نيساري، سيروس، كليات جغرافياي ايران، تهران، ١٣٥٠ش؛ وثوقى رهبري،
علىاكبر، تاريخ سيرجان، ١٣٧٢ش؛ ياقوت، بلدان. فريبا پات