دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٦٣
| باطن، وادي جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٦٣ |
باطِن، وادي، درهاي پهناور و طولانى در شمال شرقى شبهجزيرة عربستان. اين
دره در منابع كهن به وادي فَلْج معروف بوده است (جاسر و على، ٢٤٧، ٢٧٦).
وادي باطن قبلاً قسمت سفلاي وادي الرُمّه بوده، ولى اكنون شنهاي دَهناء
آن را از وادي الرمه جدا كرده است. اين وادي به طول ٣٨٥ كم از نزديك
دهناء شروع مىشود و تا جلگهاي در ١٥ كيلومتري جنوب غربى زُبَير (از استان
بصره) در جهت شمال شرقى امتداد مىيابد. عرض اين وادي بين ١٠ تا ١٣ كم و
پهناي بستر آن ٢ تا ٣ كم است. تنها آب سطحى آن، سيلابهاي جانبى است كه بر
اثر بارانهاي محلى پديد مىآيد I/١٠٩٧) , ٢ ؛ EIنيز نك: لاريمر، .(٢٨١
جادةتاريخى بصره بهحجاز از واديباطن مىگذرد I/١٠٩٨) , ٢ .(EIابوموسى اشعري،
والى بصره (١٧-٢٩ق/٦٣٨ -٦٥٠م) هنگامى كه از حجاز به بصره مىرفت، در وادي
باطن چاهى حفر كرد كه به «حَفَر ابى موسى» مشهور شد. اين چاه آبى شيرين
داشت و پيرامون آن مسجدي بنا گرديد (ابراهيم حربى، ٥٣٤ - ٥٣٥، ٥٧٦، ٥٧٩؛
ياقوت، ٢/٢٩٤؛ جاسر، ٥٣٥، ٥٧٩). در اين محل كه اكنون به «حفر الباطن» معروف
است (همو، ٥٣٩)، ٤٢ چاه سنگى بر جاي مانده كه برخى از آنها فعال است ( ٢ ،
EIهمانجا؛ نيز نك: ديكسن، .(٥٩ پس از حفر، ماويه از ديگر منزلگاههاي عرب در
وادي باطن بود كه آبى شيرين و زلال داشت و امراي حيره بدانجا مىرفتند
(ابراهيم حربى، ٥٨٠؛ جاسر، ٥٨٠). با گذر از ماويه در جايى كه وادي باطن
مىپيچيد و پهناي وادي كم مىشد، دو قريه در دو سوي وادي به نام رَقْمَتان
قرار داشت (ابراهيم حربى، ٥٨٠ -٥٨١). بركه و چاههاي موسوم به رُقَيعى در
قسمت سفلاي وادي باطن، از مشهورترين آبگيرهاي منطقه بود كه امروزه نزديك
كويت قرار دارد و به رقعى معروف است.
حفر تنها منطقةمسكونىباطن، و اميرنشينآن تابع استان(محافظه) ولاية الشرقيه
در دَمّام است ( ٢ ، EIهمانجا). در ملتقاي وادي باطن، و شعبة آن وادي عوجاء،
مرز نجد عربستان سعودي، مرز غربى كويت، و مرز عراق و منطقة بى طرف به هم
مىپيوندد (حمزه، ١٢؛ رشيد، ٣٧- ٣٨؛ ديكسن، .(٣٠
مآخذ: ابراهيم حربى، المناسك و اماكن طرق الحج، به كوشش حمد جاسر، رياض،
١٤٠١ق/١٩٨١م؛ جاسر، حمد، حواشى بر المناسك (نك: هم ، ابراهيم حربى)؛ همو و
صالح على، حواشى بر بلاد العرب حسن اصفهانى، رياض، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ حمزه،
فؤاد، قلب جزيرة العرب، رياض، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ رشيد، عبدالعزيز، تاريخ الكويت،
بيروت، دارمكتبة الحياة؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
Dickson, H.R.P., Kuwait and her Neighbours, London, ١٩٥٦; EI ٢ ; Lorimer, J.G.,
Gazetteer of the Persian Gulf, 'Om ? n, and Central Arabia, Calcutta, ١٩٠٨.
محمدرضا ناجى