دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٢١
| باذلمشهدي جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٢١ |
باذِلِ مَشْهَدي، ميرزا محمد رفيع (د ١١٢٣ق/١٧١١م)، امير، اديب و شاعر پارسى
سراي هند. نسب او را به صاحب ديوان خواجه شمسالدين محمد جوينى رساندهاند
(آزاد، ٢/١٤١؛ افتخار، ٣٨).
پدرش ميرزا محمود در دورة حكومت عالمگير از مشهد به هند رفت. وي ظاهراً در هند
نفوذ و مقامى داشته، زيرا دو محله در شهرهاي اورنگآباد و برهانپور، به نام
محمود پوره منسوب به اوست (همانجاها).
باذل در شاهجهان آباد (دهلى) به دنيا آمد (آزاد، ٢/١٤٢؛ كوپاموي، ١١١؛ قس:
ابراهيم خان، ٢١، كه به گونهاي از او سخن گفته كه گويى بيرون از هند
متولد شده است). وي ظاهراً توسط عمويش ميرزا محمدطاهر، ملقب به وزيرخان (د
١٠٨٣ق/١٦٧٢م) كه در دستگاه اورنگ زيب عالمگير از موقعيتى ممتاز برخوردار بود
(شاهنوازخان، ٣/٩٣٦-٩٣٩؛ آزاد، ٢/١٤١)، به دربار پادشاه راه يافت. باذل ابتدا
امور ديوانى محمد معزالدين، پسر عالمگير را برعهده داشت و سپس به خدمت
عالمگير درآمد و يكچند قلعهدار دژ گواليار شد و پس از آن به حكومت بانس
بريلى رسيد (شاهنوازخان، ٣/٩٤٠؛ خوشگو، ٣/٥٧؛ آزاد، ٢/١٤٢؛ ابراهيم خان،
٢١-٢٢). پس از مرگ عالمگير (١٠٦٨ق/ ١٦٥٨م)، باذل از امارت عزل شد و در شهر
دهلى انزوا گزيد و سرانجام در همان شهر درگذشت (آزاد، همانجا؛ ابراهيم خان،
٢٢). آرامگاه وي در محمود پورة برهانپور واقع است (آزاد، ٢/١٤١؛ افتخار،
همانجا).
دربارة سيرت پسنديدة باذل سخنها گفتهاند و از تخلص او، باذل، پيداست كه وي
بخشنده بوده است (آزاد، ٢/١٤٢). باذل با برخى از پارسى سرايان هند، مانند
ناصرعلى سرهندي و سراجالدين خان آرزو مصاحبت داشت (خوشگو، ٣/٥٦ -٥٧).
آثار:
١. ديوان. از اين اثر تنها ايمان (ص ١١٠) ياد كرده، و باذل را صاحب اشعار
دلپذير دانسته است. در دارالكتب قاهره نسخهاي تحت عنوان كليات ميرزا رفيع
باذل موجود است كه شماري غزل به زبان فارسى و چند قصيده به زبان اردو در
آن ديده مىشود (طرازي، ٢/٧٢- ٧٣)، ولى معلوم نيست كه اين همان ديوان او
باشد.
٢. ساقىنامه. در هيچيك از تذكرههاي موجود، اشارهاي به اين اثر نشده
است، ولى منزوي ( خطىمشترك، ٨/١٤٦٨) و عباسى نوشاهى (ص ٢٦٢)، از وجود اين
منظومه و دستنويسهاي آن خبر دادهاند.
٣. اعتقاديه، منظومهاي است در حمد و نعت خداوند كه در ١٥ بند سروده شده
است (منزوي، همان، ٨/١٠٠٨؛ نوشاهى، فهرست نسخهها...، ٥٤٣).
٤. منشآت، از نمونههاي نثر باذل است كه گمان مىرود پيش از ١٠٨٧-١٠٨٩ق
نگاشته شده باشد (منزوي، همان، ٥/٢٤٩).
٥. حملة حيدري. اين منظومه بزرگترين و معروفترين اثر باذل است. حملة
حيدري حماسهاي است دينى كه به تقليد از شاهنامه و در بحر متقارب سروده
شده است. دربارة شمار ابيات اين منظومه، ارقام اغراقآميزي گفتهاند (آزاد،
همانجا؛ سرخوش، ١١؛ اخلاص، ٣٥)، ولى در واقع شمار ابيات آن بيشتر از ٢٤ هزار
بيت نيست. مأخذ عمدة اين اثر، كتاب معارج النبوة و مدارج الفتوة نوشتة
معينالدين محمد فراهى، معروف به ملامسكين يا معين مسكين (د ٩٥٤ق/١٥٤٧م)
است (صفا، تاريخ...، ٥(١)/٥٨٩ -٥٩٠؛ بهزادي، ١٣٠). به درستى روشن نيست كه
سرودن اين منظومه، چه زمانى آغاز شده، و كى به انجام رسيده است؛ اما
برخى معتقدند كه اين مثنوي در ١١١٩ق/١٧٠٧م به پايان رسيده، و باذل ٥٠
سال از عمر خود را صرف سرودن آن كرده است (اته، ٦٠؛ اشپرنگر، .(٣٦٨ از آنجا
كه وي پس از مرگ عالمگير در ١٠٦٨ق معزول و منزوي شد، اين نظر معقول و
پذيرفتنى مىنمايد، خاصه كه از سرودن غزل و مديحه سرخورده شده بود (صفا،
همان، ٥(١)/٥٩٢). وي حملة حيدري را با عنايت به آثار شاعرانى چون فردوسى،
اسدي طوسى، نظامى گنجوي و غيره پديد آورد (همان، ٥(١)/٥٩٢ -٥٩٣). اين
منظومه از همان ابتدا در ميان شيعيان هند، رواج بسيار يافت و در مجالس عزا
خوانده مىشد. اين مجالس به «حمله خوانى» (به قياس روضهخوانى) شهرت
يافته بود (آقابزرگ، ٧/٩١-٩٢) فراوانى نسخههاي خطى اين اثر در كتابخانههاي
مختلف، دليلى است روشن بر نفوذ و رواج اين كتاب در ميان مسلمانان (منزوي،
همان، ٨/١٠٠٥- ١٠٠٨، خطى، ٤/٢٧٧٥-٢٧٧٦؛ استوري، ٢/٨٤٤ - ٨٤٦).
بخش عمدهاي از اين منظومه دربارة زندگى پيامبر(ص) است. اين منظومه با حمد
خداوند و نعت پيامبر(ص) شروع مىشود و حوادثى چون معراج و هجرت پيامبر(ص)،
جنگهاي بدر، احد، احزاب، فتح مكه، رويداد غديرخم و ايام خلافت خلفاي
سهگانه را به تصوير مىكشد (ص ٣-٧، ١٩، ٢٧، ٣٩، ٥٩، ٩٣، جم). بيان شاعر در
اين منظومه به گونهاي است كه نقش و تأثير امام على(ع) را در حوادث
مختلف، برجستگى خاصى داده است. اين منظومه با ماجراي قتل عثمان به
انجام رسيده، و به سبب مرگ شاعر كار ناتمام مانده است.
رواج اين منظومه بسياري از شاعران شيعى را بر آن داشت كه آن را تا پايان
زندگى امام على(ع) كه موضوع اصلى كتاب است، ادامه دهند (استوري، ٢/٨٤٣)،
از آن جملهاند: ميرابوطالب فندرسكى اصفهانى (زنده در ١١٢٤ق) كه منظومة
باذل را با ٥ هزار بيت دربارة زندگى و جنگهاي امام على(ع) تكميل كرد
(گلچين، تذكره...، ٣٥-٣٦)، و شاعرانى چون كرم، صاحب حربة حيدري (ميان
سالهاي ١١٣٥- ١١٥٠ق)، محبعلى خان حكمت، صاحب صولت صفدري (سروده در
١١٤٣ق)، و عبدالعلى خان احسن بنگالى، سرايندة محاربة غضنفري يا تكملة حملة
حيدري (ميان سالهاي ١١٤٤-١١٥١ق) كه در ١٣٠٩ق در مرادآباد چاپ شده است
(گلچين، فهرست...، ٧/٣١٦- ٣١٨، «حماسهها...»، ١٩٨؛ منزوي، فهرست...، ٤/١٩٦٧-
١٩٦٨؛ اته، ٦٠؛ استوري، ٢/٨٤٣، ٨٤٧؛ عباسى، ٢٥٤).
از اين تكملهها فقط منظومة ميرابوطالب فندرسكى همراه حملة حيدري باذل، توسط
شاعري به نام نجف كه در ١١٣٥ق/١٧٢٣م، با سرودن ابياتى، اين دو منظومه را
به يكديگر ملحق ساخت، به شكل مجموعهاي واحد درآمد (نك: گلچين، تذكره،
همانجا؛ صفا، حماسهسرايى...، ٣٨٠، تاريخ، ٥(١)/٥٨٩ -٥٩٠؛ استوري، ٢/٨٤٣). بايد
اشاره كرد كه شاعر ديگري به نام ملاّ بمانعلى راجى كرمانى، معاصر
فتحعلىشاه قاجار، منظومهاي به نام حملة حيدري با همان مضمون منظومة باذل
سروده است (گلچين، فهرست، ٧/٣٢٠؛ اته، ٦١). حملة حيدري باذل چندين بار به
زبان اردو و ديگر زبانهاي محلى شبه قاره ترجمه، و برخى چاپ شده است
(راهى، ١٥١؛ نقوي، ٨٩ - ٩١؛ بشيرحسين، ٤٠٣).
متن اصلى حملة حيدري نيز بارها در ايران و هند، به چاپ رسيده است (نك:
مشار، ٢/١٨٢٢؛ نوشاهى، فهرست كتابها...، ١/٨٧٥).
مآخذ: آزاد بلگرامى، غلام على، سرو آزاد، لاهور، ١٩١٣م؛ آقابزرگ، الذريعة؛
ابراهيم خان خليل، على، صحف ابراهيم، به كوشش عابدرضا بيدار، پتنه،
١٩٧٨م؛ اته، هرمان، تاريخ ادبيات فارسى، ترجمة صادق رضازادة شفق، تهران،
١٣٥٦ش؛ اخلاص، كشن چند، هميشه بهار، به كوشش وحيد قريشى، كراچى، ١٩٧٣م؛
استوري، چ. ا.، ادبيات فارسى، تحرير روسى برگل، ترجمة يحيى آرينپور و
ديگران، تهران، ١٣٦٢ش؛ افتخار، عبدالوهاب، تذكرة بىنظير، اللهآباد، ١٩٤٠م؛
ايمان، رحم على خان، منتخب اللطايف، به كوشش محمدرضا جلالى نائينى و
اميرحسن عابدي، تهران، ١٣٤٩ش؛ باذل مشهدي، محمدرفيع، حملة حيدري، تهران،
علمى؛ بشير حسين، محمد، «ترجمة منظوم آثار فارسى به زبان اردو»، راهنماي
كتاب، تهران، ١٣٤٢ش، س ٦، شم ٦ و ٧؛ بهزادي اندوهجردي، حسين، « حملةحيدري
يا بزرگترين حماسة مذهبى فارسى»، نامة آستان قدس، مشهد، ١٣٤٩ش، دورة ٨، شم
٤؛ خوشگو، بندر ابن داس، سفينه، بهكوشش محمد عطاءالرحمان، پتنه، ١٩٥٩م؛
راهى، اختر، ترجمههاي متون فارسى به زبان پاكستانى، اسلامآباد، ١٣٦٥ش؛
سرخوش، محمدافضل، كلمات الشعراء، بهكوشش صادق على دلاوري، لاهور، ١٩٤٢م؛
شاهنوازخان، مآثرالامرا، به كوشش ميرزا اشرف على، كلكته، ١٣٠٩ق؛ صفا،
ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٦٣ش؛ همو، حماسهسرايى در
ايران، تهران، ١٣٦١ش؛ طرازي، محمود، فهرست المخطوطات الفارسية، قاهره،
١٩٦٧م؛ عباسى نوشاهى، خضر، فهرست نسخههاي خطى فارسى كتابخانة دانشگاه
پنجاب، اسلامآباد، ١٣٦٥ش؛ كوپاموي، محمد قدرتالله، نتايجالافكار، به كوشش
اردشير خاضع، بمبئى، ١٣٣٦ش؛ گلچين معانى، احمد، تذكرة پيمانه، مشهد، ١٣٥٩ش؛
همو، «حماسههاي دينى»، نامة آستان قدس، مشهد، ١٣٤٦ش، دورة ٦، شم ٤؛ همو،
فهرست كتب خطى كتابخانة آستان قدس رضوي، مشهد، ١٣٤٦ش؛ مشار، خانبابا، فهرست
كتابهاي چاپى فارسى، تهران، ١٣٥١ش؛ منزوي، خطى؛ همو، خطى مشترك؛ همو،
فهرست نسخههاي خطى كتابخانة گنج بخش، اسلامآباد، ١٣٦١ش؛ نقوي، حسين
عارف، «ترجمههاي متون فارسى به زبانهاي پاكستانى»، دانش، اسلامآباد،
١٣٦٩ش، شم ٢٢؛ نوشاهى، عارف، فهرست كتابهاي فارسى چاپ سنگى و كمياب
كتابخانة گنج بخش، اسلامآباد، ١٣٦٥ش؛ همو، فهرست نسخههاي خطى فارسى موزة
ملى پاكستان كراچى، اسلامآباد، ١٣٦٢ش؛ نيز:
, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and Hindustany Manuscripts of the
Libraries of the King of Oudh, Calcutta, ١٨٥٤.
على ميرانصاري