دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٨١
| بابمشيخت جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٨١ |
بابِ مَشيخَت، اداره و محل كار شيخالاسلام - بالاترين مقام دينى - در
نظام اداري دولت عثمانى، به ويژه پس از انحلال تشكيلات ينىچري. اين
اداره به شيخ الاسلام قاپىسى، بابِ فتوا و فتواخانه نيز معروف بوده است
(لطفى، ؛ IX/٣٩ پاكالين، ؛ I/١٤٢ «دائرةالمعارف ديانت١»، .(IV/٣٦٣
شيخالاسلامها كهصدور فتوا وادارة امورمذهبى را انجام مىدادند، و از لحاظ
موقعيت در دستگاه دولت همرتبه با صدراعظم يا يك مرتبه
)،ابتدامحلمخصوصىنداشتند II/Š١٣٨٢ŠÃØ.. پايينتربودند(«فرهنگ. ودرخانههايشان
وظايف خود را انجام مىدادند. پس از برچيده شدن سپاه ينىچري به دست
سلطان محمود دوم در ١٢٤٢ق كه به «واقعة خيريه»معروف
است،ساختمان«آغاقاپىسى»محل فرماندهينىچريها كهنزديك مسجدسليمانيه قرار
داشت، بهشيخالاسلامها واگذار شد (طيارزاده، ٢/١٣٩-١٤٠؛ ؛ I/٣٩٤Šüóþª¤‘öø¥ø
«سجل...٣»، ؛ I/٦٧ شاو، ٢/١٣٩). از ١٢٥٢ق/١٨٣٦م تمام دواير وابسته به نهاد
مشيخت به محل جديد انتقال يافت. در اين محل كه «باب والايِ فتوا» نيز
ناميده مىشد، دايرهاي به نام «فتواخانة عالى» تشكيل شد كه به عنوان يك
مركز علمى وظيفة پاسخگويى به مسائل حقوقى دول اسلامى و گاه اروپايى را
برعهده داشت («سجل»، .(I/٦٦-٦٧
باب مشيخت از واحدها و دواير گونهگونى تشكيل مىشد كه هر يك مسئوليت و
وظيفة خاصى را بر عهده داشت. طبق يك سنت، خاموش شدنچراغ بابمشيخت، نشانة
عزل شيخالاسلامبود(«دائرةالمعارف ديانت»، همانجا). از مقامهاي مهم اين نهاد
يكى نيز «امين فتوا» بود كه مسئوليت اعلان و صدور نظريات حقوقى و مذهبى
شيخالاسلام را برعهده داشت و در رأس فتواخانه در باب مشيخت بود (پاكالين،
؛ I/٦٢١ «دائرةالمعارف ترك٤»، .(XVI/٢٧٦
اگرچه با اعلان مشروطيت در ١٣٢٧ق/١٩٠٩م از اهميت باب مشيخت به تدريج
كاسته شد، اما تافروپاشى دولت عثمانى همچنان وظايف خود را انجام مىداد.
بالغوخلافتواعلانجمهوريت، عمر باب مشيخت نيز پايان يافت و به جاي آن
«ادارة امور مذهبى» وابسته به نخست وزيري تشكيل شد. ساختمان باب مشيخت
امروزه ادارة «مفتى ليك» استانبول است («دائرة العمارف ديانت، همانجا).
مآخذ: شاو، ا.ج. و ا.ك.شاو، تاريخ امپراتوري عثمانى و تركية جديد، ترجمة محمود
رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ طيارزاده، احمدعطا، تاريخ، استانبول، ١٢٩٣ق؛ نيز:
L O tf Q , A., Tarih, Istanbul, ١٩٨٤; Pakal o n, M.Z., Osmanl o tarih deyimleri
ve terimleri s N zl O g O , Istanbul ١٩٨٣; Ser'iye sicilleri, Istanbul, ١٩٨٨; T
O rk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨; T O rk ٥ e s N zl O k, Ankara, ١٩٨٨; T O rkiye
diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١; Uzun ٥ ar s o l o , I.H.,
Osmanl o devleti teskil @ t o ndan kapukulu ocaklar o , Ankara, ١٩٨٤.
علىاكبر ديانت