دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٧٢
| بابسرعسكري جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٧٢ |
بابِ سَرْعَسْكَري، عنوان سازمان نظامى امپراتوري عثمانى، قبل از تأسيس
رسمى «نظارت حربيه» (حربيه نظارتى = وزارت جنگ). اين اداره كه
«سرعسكرقاپىسى» نيز ناميدهمىشد (پاكالين، )، I/١٤٦,III/١٧٧ محلاستقرار و كار
«سرعسكر»، يعنى فرمانده كل ارتش عثمانى بود كه بعد از الغاي سپاه ينىچري
در ١٢٤١ق/١٨٢٦م تشكيل گرديد (نك: ه د، اصلاح طلبى در قلمرو عثمانى؛ نيز«دائرة
المعارف ...١» .(IV/٣٦٤ با الغاي سازمان ينىچري، «اجاق و آقاليق» كه محل
فرماندهى «ينىچري آغاسى» بود، برچيده شد و به جايآن «بريةعسكريهنظارتى»
تأسيس شد (پاكالين، .(III/١٧٦-١٧٧ باب سرعسكري شامل واحدهاي تابعة متعددي
مانند اركان حرب (ستاد)،ترابري،مهندسى،ارتباطات(شاو،٢/١٤٠؛ «دائرةالمعارف»،
همانجا) و مكتوبى (دبيرخانه) بود (لطفى، .(IX/٧٨
باب سرعسكري علاوه بر ادارة امور نظامى، امور انتظامى و امنيت شهرها وبرخى
خدمات اجتماعى مانند آتشنشانى را نيز برعهده داشت (شاو، نيز «دائرةالمعارف»،
همانجاها). وظيفة تأمين امنيت شهرها در ١٢٦٢ق/١٨٤٥م از دايرة سرعسكري جدا شد و
به ادارة ديگري كه «ضَبْطيه» ناميدهمىشد، واگذارگرديد I/٨٣٨) , ٢ EI؛
پاكالين، همانجا). قبل از صدور فرمان تنظيمات خيريه در ١٢٥٥ق/١٨٣٩م،
سرشماري و ضبط آمار اتباع غيرمسلمان نيز برعهدة ادارة سرعسكري بود
(«دائرةالمعارف»، همانجا). در زمان سلطان محمود دوم و به فرمان او در
١٢٥٢ق/١٨٣٦م، محل ادارة سرعسكري به كاخ قديم (اسكى سراي) منتقل شد كه
امروزه ساختمان مركزي دانشگاه استانبول است (پاكالين، همانجا). عنوان باب
سرعسكري با اعلان مشروطيت دوم در ١٩٠٨م به وزارت حربيه، يا حربيه نظارتى
تبديل شد و پس از اعلان جمهوريت در ١٩٢٣م/١٣٠٢ش و تشكيل وزارتخانههاي جديد
به وزارت دفاع (مدافعيةملى) تغيير نام داد («دائرةالمعارف جديد...١»،
.(IX/٣٥١٣
مآخذ: شاو، ا. ج. و ا.ك. شاو، تاريخ امپراتوري عثمانى و تركية جديد، ترجمة
محمود رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ نيز:
٢ ; L O tf Q , A., Tarih, Istanbul, ١٩٨٤; Pakal o n, M.Z., Osmanl o tarih
deyimleri ve terimleri s N zl O g O , Istanbul, ١٩٨٣; T O rkiye diyanet vakf o
Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١; Yeni T O rk ansiklopedisi, Istanbul,
١٩٨٥.
على اكبر ديانت