دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٦٦
| بابدفترداري جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٦٦ |
بابِ دَفْتَرْداري، عنوانى در تشكيلات اداري دولت عثمانى كه بر مؤسسات
مالى دولتى اطلاق مىگرديد. رئيس اين تشكيلات را «دفتردار» مىخواندند كه
معادل عنوان «مستوفى» در دولتهاي شرق اسلامى است (پاكالين، ؛ I/٤١١ اوزون
چارشيلى، .(٣٢٥ ايلخانيان نيز اين عنوان اخير را پذيرفته بودند و صاحب دفتر
ممالك را «مستوفى الممالك» مىناميدند كه با همكاري مستوفيان به امور مالى
ايالات رسيدگى مىكرد. اين اداره را «دفترداري ممالك» مىگفتند (پاكالين، ؛
I/٤١٢ «دائرةالمعارف...٢»، .(١٧٦
تاريخ دقيق رواج اصطلاح باب دفترداري در حكومت عثمانى معلوم نيست
(پاكالين، ؛ I/٤١٤ اوزون چارشيلى، همانجا). به نوشتة پاكالين(همانجا)،اصطلاح
دفتردار كهدر قانوننامة سلطانمحمد فاتح آمده، در سلجوقنامة على يازجىزاده
- كه در نيمة اول قرن ٩ق نوشته شده است - نيز به چشم مىخورد. از اينرو،
مىتوان گفت كه در اوايل قرن ٩ق اين نام، همراه با تشكيلات آن، در
حكومت عثمانى وجود داشته است (نيزنك: اوزون چارشيلى، .(٣٢٦ تا زمان بايزيد
دوم، يعنى اواخر نيمة دوم قرن ٩ق تنها يك سردفتردار كه چند دفتردار زيردست
داشت، تمام امور مالى را اداره مىكرد (كوپريلىزاده، ٢٠١ ؛ «دائرةالمعارف»،
همانجا) و دربرابر سلطان مسئول بود (پاكالين، همانجا) و به موجب قانون، در
مسائل مهم مالى با وزير اعظم مشاوره مىكرد (كوپريلىزاده، ٢٠٢ ؛ پاكالين،
.(I/٤١٧ با توسعة تشكيلات ديوان عثمانى، امور مالى به دودفترداري تفكيك شد
كه از سوي دو دفتردار اداره مىشد: يكى دفتردار روملى كه به او سردفتردار
مىگفتند و ديگري دفتردار آناتولى كه مسئول معاملهها و املاك خاصه بود
(«دائرةالمعارف»، همانجا؛ پاكالين، .(I/٤١٤ از اواسط قرن ١١ق/١٧م سردفترداري
روملى به نام دفترداري شق اول، و دفترداري آناتولى به نام دفترداري شق
ثانى نامگذاري شد (همانجا؛ اوزون چارشيلى، .(٣٣٢
پس از استيلاي سلطان سليم بر آناتولى شرقى و سوريه، به سبب آنكه اين
سرزمينها دور از دولت مركزي واقع شده بودند، دايرهاي ديگر به نام دفترداري
عرب و عجم در مركز حلب تشكيل شد. در نيمة دوم قرن ١٠ق/١٦م بنا به
ضرورتهايى دفترداري به شعبهها يا «اقلام» متعدد تجزيه شد (نك: پاكالين،
همانجا؛ اوزون چارشيلى، ٣٣٠ ، ٣٢٨ ، ٣٢٧ ؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). وظايف،
حدود اختيارات، مقام، رتبه و جايگاه دفترداران در قانوننامه آمده است (نك:
II/٨٣ , ٢ EI؛ پاكالين، ؛ I/٤١٦ كوپريلىزاده، همانجا).
عنوان دفتردار از ١٢٥٣ق/١٨٣٧م از ميان رفت و «ناظرماليه» جايگزين آن شد
(پاكالين، .(I/٤١٨ يكى از وظايف دفترداري بررسى عيار مسكوكات طلا و نقره
بود. متصدي اين شغل را سروزنهدار (وزنهدار باشى) مىناميدند كه ٢٢١ نفر به
عنوان كاتب، شاگرد، كاتب احكام ماليه و خزينهدار زيردست او به كار
مىپرداختند (نك: اوزون چارشيلى، ٣٣٦ ؛ «دائرةالمعارف»، .(١٧٧
براثر توسعةمتصرفاتدولتعثمانى واداراتآن، «باب دفترداري» - كه مىتوان آن
را دائرة نظارت مالى يا وزارت ماليه گفت - تشكيل گرديد و كلية معاملات مالى
دولتى در ديوان دفتردار (بابدفتردار) صورت مىگرفت (پاكالين، ؛ I/٤١٢,٤١٥
دائرةالمعارف، همانجا). تمام احكام مالى (برات، فرمان) در بابدفتردار نوشته
مىشد و هر دفتردار پشت اوراق و احكام صادره از دفتر خود را امضا مىكرد. از
اواسط قرن ١١ق/١٧م پشت تمام احكامى را كه از ماليه صادر مىشد، سردفتردار
امضا مىكرد و تنها احكام و ابلاغهايى كه از باب دفتردار، بيرون مىآمد و توسط
سردفتردار امضا مىشد، ضمانت اجرايى داشت و در حكم قانون بود (پاكالين، ؛
I/٤١٥ «دائرةالمعارف»، همانجا). در نيمة اول قرن ١٢ق/١٨م نيز شمعدانىزاده از
باب دفتري ياد كرده است (نك: اوزون چارشيلى، .(٣٣٤-٣٣٥ دفترداران موظف
بودند كه سالى يكبار تمام درآمدها و هزينهها، يعنى در واقع بودجة دولت را
به حاكم ارائه دهند (كوپريلىزاده، ٢٠٣ ؛ قس: ٢ EI، همانجا).
مآخذ:
٢ ; K N pr O l O zade, M.F., T O rk hukuk ve iktisat tarihi mecmuas o ,
Istanbul, ١٩٣١; Osmanl o tarihi ansiklopedisi, Istanbul, Ihlas matbaacilik ;
Pakal o n , M , Z . , Osmanl o tarih deyimleri ve terimleri s N zl O g O ,
Istanbul, ١٩٨٣; Uzun ٥ ar s o l o , I. H., Osmanl o devletinin merkez ve bahriye
teskil @ t o , Ankara, ١٩٨٤.
ابوالحسن ديانت