بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٥٨ - توضيح اينكه

در پاسخ بايد گفت: در ارتباط با پديد آمدن هر پديده‌اى، دو پديدآورنده قابل تصوّر است؛ «پديدآورنده بدون واسطه» و «پديدآورنده با واسطه.

توضيح اينكه:

مثلا روشنايى اتاق شما پديده‌اى است كه پديدآورنده‌اى دارد، اين پديدآورنده يكبار با نظر به قانون «علّيّت»، مى‌تواند خورشيد باشد، يكبار هم با نظر به خالقيت مطلق، مى‌تواند خدا باشد. بنابراين، اگر گفتيم علت روشنايى اتاق، خورشيد است، رابطه بدون واسطه علّت با معلول را در نظر گرفته‌ايم و اگر گفتيم علّت روشنايى اتاق خدا است، رابطه با واسطه علّت با معلول را در نظر گرفته‌ايم.

آيات فراوانى در قرآن اين مورد را تأييد مى‌كند كه ما جهت رعايت اختصار تنها به چند آيه اكتفا مى‌كنيم:

آنجا كه حيات پديده‌ها به خدا نسبت داده شده است:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ ...[١]

«ستايش خداى را است كه آسمان‌ها و زمين را آفريد و ظلمت‌ها و نور را ايجاد كرد.»

أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ* أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ‌[٢]

«آيا هيچ درباره آنچه كشت مى‌كنيد انديشيده‌ايد؟ آيا شما آن را مى‌رويانيد يا ما؟»

أَ فَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ* أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ‌[٣]

«آيا به آبى كه مى‌نوشيد انديشيده‌ايد؟ آيا شما آن را از ابر نازل مى‌كنيد يا ما؟»

وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى‌* وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا[٤]

«و اينكه اوست كه مى‌خنداند و مى‌گرياند و اوست كه مى‌ميراند و زنده مى‌كند.»

[١] - انعام: ١

[٢] - واقعه: ٦٣ و ٦٤

[٣] - واقعه: ٦٨ و ٦٩

[٤] - نجم: ٤٣ و ٤٤