بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٢٠ - استنتاج

صاحب مجمع البيان ذيل آيه ٣٧ سوره بقره مى‌نويسد:

«اصل التّوبة الرّجوع عمّا سلف»؛ «اصل توبه رجوع از عمل گذشته است.»

اين معنى در واقع رجوع از عمل خلاف و گناه است؛ زيرا توبه از كار خوب معنى ندارد.

توبه، گاهى مربوط به انسان است و گاهى مربوط به خدا است؛ آنجا كه توبه مربوط به انسان است، به‌معناى رجوع از گناهان و كارهاى خلافى است كه انسان را از خدا دور مى‌كند، لذا در اين مورد توبه (و مشتقات آن) يا با حرف «الى» متعدى مى‌شود يا بدون حرف، براى نمونه به اين دو آيه توجه كنيد:

وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً[١]

«و كسى كه توبه كند و عمل صالح بجا آورد، به سوى خدا بازگشت مى‌كند.»

وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ ...؛[٢] «و همانا من آمرزنده‌ام كسى را كه توبه كند.»

و آنجا كه توبه مربوط به خدا است، به‌معناى پذيرش توبه از توبه‌كننده و بازگشت خدا به رحمت و مغفرت به سوى بندگان است «تاب اللّه عليه»؛ يعنى رجوع كرد خدا بر بنده، به فضلش و او را از معاصى پاك كرد و در اين مورد توبه متعدى به حرف «على» مى‌شود توجه كنيد:

فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ...[٣]

«آنكس كه پس از ستم توبه كرد و نيكى نمود، به‌طور مسلّم خدا توبه‌پذير است.»

توبه و بازگشت خدا به سوى انسان لازم نيست حتما به بهانه بخشش گناه از بنده صورت بگيرد، بلكه گاهى مى‌تواند به تنهايى معناى بازگشت حضرت حق به رحمت و توجه به بندگان باشد. چنانكه قرآن مى‌فرمايد:

[١] - فرقان: ٧١

[٢] - طه: ٨٢

[٣] - مائده: ٣٩