مغرب و عشا كوچكترين احتمالى ندارد. زيرا جمع بين دو نماز مخصوص نماز ظهر و عصر نيست؛ بلكه پيامبر(ص) نماز مغرب و عشا را نيز با هم مى‌خواند و حتى ابن عباس در موردى نماز مغرب را به تأخير مى‌انداخت و آن را در وقت نماز عشا و با آن مى‌خواند. (٩٧)

علاوه بر اين، اگر جمع بين دو نماز در حالت ابرى بودن هوا بوده است، بايستى راويان حديث به آن تصريح مى‌كردند. آيا امكان دارد كسانى همچون ابن عباس كه به «حبر الامة» مشهور است و همچنين ابو هريره و عبداللّه‌ بن عمر و عبداللّه‌ بن مسعود، از ذكر اين قيد، غفلت كرده باشند و يا آن را ذكر كرده، اما ديگران آن را نقل نكرده باشند؟

٦. جمع بين دو نماز به سبب بيمارى

برخى كه جمع بين دو نماز را نمى‌پسندند، روايات حاكى از جمع را به صورت بيمارى يا ديگر عذرها توجيه كرده‌اند. نووى كه خود، اين توجيه را قبول كرده، از احمد بن حنبل و قاضى حسين شافعى نيز نقل كرده و شافعيان ديگرى همچون خطّابى، تولى و رويانى نيز اين توجيه را اختيار كرده‌اند. نووى مى‌گويد:

اين توجيه مورد قبول من است. زيرا با ظاهر حديث موافق است و ابن عباس هم اين كار را انجام داده و ابو هريره هم با آن موافقت كرده و مشقتى كه در بيمارى وجود دارد از مشقتى كه در باران است، شديدتر است. (٩٨)

اما اين توجيه نيز، مانند توجيه‌هاى قبلى، سست و باطل است؛ زيرا در برخى از روايات، قيد «من غير خوفٍ ولاعلّة» و در برخى ديگر «من غير مرض ولاعلّة»، وجود دارد كه نشان مى‌دهد عمل پيامبر(ص) ـ در جمع كردن بين دو نماز ـ در شرايط بيمارى ياعذرهاى ديگر نبوده است. علاوه بر اين، با هم خواندن نماز مغرب و عشاء توسط ابن عباس بدون وجود هيچ گونه مريضى، قلم بطلان بر اين توجيه مى‌كشد. حتى در روايات آمده بود كه ابن

(٩٧)همان.
(٩٨)همان، ص ٢٢٦.