همان طور كه در مطلب قبل روشن شد حدّ ترخّص يك امر واقعى عرفى است و به اختلاف افراد و اشخاص مختلف نمى‌شود. مقصود ما بيان علت عدم اعتبار ابزار در باب حد ترخص بوده است؛ مقصود ما اين نيست كه در مقابل، آن شهر به اختلاف اشخاص مختلف مى‌شود. به عبارت ديگر فرق بين حدّ ترخّص و مسئله ماه در اين است كه در حد ترخص قرينه روشنى بر عدم اعتبار ابزار وجود دارد ولى اين قرينه در باب ماه وجود ندارد، هر چند كه هر دو امر واقعى غير قابل اختلاف به اختلاف اشخاص است.

٢٣. در ص ٢٣١:در پاسخ به مطلب نهم آورده‌ايد: «در اين عبارت هم مقارنه و هم ولادت اشتباه معنى شده است».

روشن است كه اين دو حالت يعنى يكى تحت الشعاع و ديگرى خروج از تحت الشعاع براى ماه وجود دارد و دانشمندان هيئت و نجوم در برخى موارد تعبير به شروع مقارنه و يا پايان مقارنه دارند كه در اين موارد مقصود آنان همان تحت الشعاع است. بنابراين مقصود روشن است و اين كه فرموده‌ايد: «متفقٌ عليه بين اهل فن خير ديگرى است»، براى ما ثابت نيست ودر هر صورت اين مطلب مهمى نيست و لو اين كه از نظر اصطلاحى تسامحى در تعبير باشد.

٢٤. ص٢٣٢:در پاسخ به مطلب دهم گفته‌ايد: «نويسنده معتقدند...» .

به نظر مى‌رسد كه تحقيق اقتضاى همين مطلب را دارد و آنچه مقدارى انسان را متوقف مى‌كند اين است كه آن لحظه و محاسبه آن، يك امر دقّى و عقلى است كه شارع آن را مورد توجه قرار نداده است؛ پس بايد مقدارى از آن فاصله بگيرد ولى در غروب آن زمان كه چند ساعت از خروج از تحت الشعاع گذشته باشد به طورى كه بتوان با چشم مسلح ديد، چنين امرى را شارع مقدس معتبر دانسته است. بنابراين ما در عبارت آورده‌ايم كه «در شب اوّل» و به اين نكته هم توجه داشته‌ايم كه مقدارى از مقارنه و تحت الشعاع گذشته باشد.