ديگر كتابهاى قديم و جديد لغت، قريب به همين معنا را گفته‌اند. آداب مجموع رفتارهايى است كه شايسته مى‌باشد مؤدّب و محقق و جدل كننده و نويسنده و سخنران و گوينده، نيز استاد و معلّم و دانش‌آموز و قاضى و والى و متشرّع رعايت كنند.امور شايسته و ادب، موجب آراستگى و خوبى و نيكويى كردار و عمل است، گفته مى‌شود: آداب شريعت، آداب صلاة، آداب متعلّمين و آداب قضا. در حديث از پيامبر(ص) آمده است:

«القرآن مأدبة اللّه‌ فتعلّموا مِن مأدبة اللّه‌؛

قرآن ادبستان خداست، در ادبستان خدا ياد گيريد». (٦) قرآن كريم آدمى را ادب آموخته، به آداب و اعمال و اخلاق، وى را مى‌آرايد.

معناى اصطلاحى

حال كه معناى لغوى شناخته شد، ظاهراً معناى اصطلاحى آداب در باب قضاوت نيز چيزى جز آنچه شايسته است قاضى انجام دهد يا ترك كند، نيست. به تمامى منش و كنشى كه براى قاضى يا والى كه قاضى را نصب مى‌كند سزاوار است، آداب قضا مى‌گويند. اين آداب در علم فقه زير عناوين «آنچه براى قاضى مستحب است يا مكروه»(مايستحبّ للقاضى و ما يكره له) و «آنچه سزاوار است والى در گزينش قاضى و تعيين وى در منصب حكومتى در نظر گيرد»(ماينبغي للوالي أن يلاحظه حال اختياره للقاضى و تعيينه في منصبه الحكومة) تدوين يافته است.

در اين مقاله به ترتيب بدين امور اشاره مى‌كنيم، نيز گذرا دلايل و فلسفه آنها را مى‌آوريم، اميد است خداوند واليان و قاضيان را از اين آداب بهره‌مند سازد و با تأييدات خويش مؤيّد شان دارد، ان‌شاء اللّه‌.

(٦) بحار الانوار، ج٩٢، ص٢٦٧، ح١٧.