زدودن تحكّم‌آميز راز و سرّ از اين نوع گزاره‌هاى تكوينى و تشريعى و تبديل و تأويل آنها به گزاره هايى كه عقل، به فهم و تحليل ارتباط ميان مبادى و نتايج، قادر گردد، رها وردى جز تهى كردن دين مصطفى ملكيان است.

از پيام غيبى و آسمانى و تبديل آن به دينى ساخته دست بشر ندارد. سر گذشت اجتهاد در مقابل نصّ در صدر اسلام و پس از آن، و ظهور عنصر خطرناك قياس، در تاريخ فقه اسلامى، سر آغازى براى جنبش عقل گرايى افراطى بود كه دين آسمانى را جز در قالب‌هاى زمينى نمى‌پذيرفت در حالى كه برخورد تند و شديد امامان معصوم(ع) در مقابل اين جنبش، از پرمخاطره بودن اين حركت فكرى، خبر مى‌داد كه دستاوردى جز نابودى، دين نداشت. (٦٦)

البته نبايد «رازگشايى» خردمندانه و مؤمنانه را كه تلاشى عقلانى و خالصانه براى كشف حقايق دين است، با «راززدايى» كه درصدد تحريف و تأويل نادرست آن است، اشتباه گرفت.

ناگفته نماند كه از سوى ديگر، در مقابل اين عقل گرايى افراطى، نهضت‌هاى افراطى ديگرى در ميان مسلمانان شيعه و سنى شكل گرفت كه به شدت ميل به قشرى نگرى و اخبارى گرى متصلّبانه داشتند. حكايت پر فراز و نشيب تعيين مرزهاى تعقل و تعبد ـ در طول تاريخ معارف اسلامى و بلكه تمامى اديان الهى كه مبدأ اصلى پيدايش بسيارى از فرقه‌ها و مكتب‌هاى درون دينى گرديده است ـ مهمترين دغدغه فكرى انديشمندان دين پژوه در طول تاريخ دين‌شناسى بوده و مى‌باشد.

ب: تعبد گرايى عقلانى دينداران

اگر تعبد و تسليم بر پايه مبانى عقلانى شكل گيرد، نه تنها با عقل و علم منافاتى ندارد، بلكه الزام عقل نيز پشتوانه آن خواهد بود. بدين جهت، مسلمانان منطقاً ملزم هستند

(٦٦) از باب نمونه در روايات متعدد اين تعبير تكرار شده است: «السنة إذا قيست محق الدين؛ اگر سنّت و تعاليم پيشوايان دين مورد قياس عقلانى قرار گيرد، دين نابود خواهد شد.» كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي، انتشارات دارالكتب الاسلاميه، چاپ سوم، تهران ١٣٨٨ هـ. ق، ج١، ص٥٧ و ج٧، ص٣٠٠.