٥. موضوع بحث ما در اين گفتار، صورتى است كه هلال با چشم غير مسلّح به هيچ وجه قابل رؤيت نباشد، هر چند هيچ مانعى مانند ابر و بخار وجود نداشته باشد. بنابراين، اگر هلال به حدّى برسد كه اگر مانعى نباشد، با چشم عادى رؤيت شود، ولى بر اثر مانع، فقط با تلسكوپ قابل رؤيت باشد، در اينجا مسلّماً، رؤيت با تلسكوپ معتبر است. در اين فرض حتى اگر با تلسكوپ هم ـ بر اثر مانع ـ قابل رؤيت نباشد ولى محاسبات علمى نشان دهد كه ماه با چشم غير مسلّح رؤيت‌پذير و قابل رؤيت است، كافى و معتبر مى‌باشد و حلول ماه نو با آن ثابت مى‌شود و شايد برخى از كسانى كه رؤيت با تلسكوپ را معتبر مى‌دانند مقصودشان همين صورت است.

٦. با توجه به آنچه گذشت، مشخص شد كه اول ماه قمرى وقتى است كه ماه، پس از خروج از محاق، در مدار به درجه‌اى برسد كه با چشم غير مسلّح قابل رؤيت باشد. اين درجه و به عبارت ديگر «قابلية الرؤية يا امكان الرؤية با چشم غير مسلّح» موضوع حكم است و شارع مقدس رسيدن ماه به اين درجه را نشانه آغاز ماه قمرى دانسته است. به اين نكته، علماى بسيارى از جمله مرحوم آية اللّه‌ خويى (ره) تصريح كرده‌اند. (٣٣)

٧. بنابر آنچه گفته شد مسلّماً، شارع مقدس كه حلول ماه را منوط به رؤيت فرموده در مقام تحديد است. يعنى از رؤيت به عنوان ابزارى براى رسيدن ماه به حدّ خاصى استفاده كرده است ـ و گرنه رؤيت موضوعيتى ندارد ـ درست مانند رؤيت ديوارهاى شهر در حدّ ترخص، كه به هيچ وجه، موضوعيت ندارد و براى سنجش مقدار خاصّى از مسافت از آن استفاده شده است.

٨. با اين مقدمات روشن شد كه روايات رؤيت هلال، از روايات دسته دوم ذكر شده در اوّل اين مقاله محسوب مى‌شوند و همان طور كه در آن موارد، از جمله: تشخيص حد ترخّص، استفاده از ابزارى مثل دوربين و تلسكوپ به هيچ وجه معتبر نيست، در رؤيت هلال نيز چنين است، چون از اين جهت ـ يعنى به لحاظ در مقام تحديد بودن ـ هيچ فرقى بين آنهانيست.

(٣٣) رؤيت هلال، ج٢، ص١٣٨٣ ـ ١٣٨٤، ١٤٧٨ و ج٤، بخش سوم.