طريق براى اثبات چيز ديگرى مانند مسافت يا كيفيتى خاص است و به تعبير فنّى، طريقيت دارد نه موضوعيت. از اين رو هيچ ابزار و وسيله ديگرى مانند دوربين، تلسكوپ، بلندگو و ميكروسكوپ جايگزين آن نمى‌شود چون لازمه و خاصيتِ تحديد، مشخص و معيّن بودن آن است و اگر بنا باشد در تشخيص حدّ ترخّص مثلاً هم رؤيت عادى و هم رؤيت با چشم مسلّح معتبر باشد معنايش مشخص نبودن مسافت و مقدار حدّ ترخص است كه منافى با غرض شارع بوده و معنى ندارد شارع چيزى را معيار تشخيص حدّ ترخص قرار دهد كه طبق يك فرد از آن معيار(رؤيت عادى) حد ترخّص مثلاً يك فرسخ و طبق يك فرد ديگر از آن معيار(رؤيت با چشم مسلّح) حد ترخّص سه فرسخ باشد.

در موارد مذكور، از رؤيت و سمع به عنوان وسيله‌اى براى اندازه‌گيرى استفاده شده است و درست به همين دليل، هيچ چيز جايگزين آن نمى‌شود، نه تنها چشم مسلّح و شنيدن با ابزار، بلكه حتّى سمع و نظر خارق العاده خلاف متعارف ـ هر چند بدون ابزار ـ نيز جانشين سمع و نظر متعارف نمى‌شود، همچنان كه صاحب عروة الوثقى فرموده و هيچ يك از علمايى كه بر اين كتاب حاشيه نوشته‌اند در خصوص اين مطلب چيزى نگفته‌اند.

«المدار في عين الرائي و اُذن السامع على المتوسّط في الرؤية و السماع... فغير المتوسّط يرجع إليه، كما أنّ الصوت الخارق في العلوّ يُردُّ إلى المعتاد المتوسّط.» (٣٠)

علاوه بر سمع و رؤيت هرگاه عضو ديگرى نيز وسيله‌اى براى سنجش باشد، هرگز مطلق آن مراد نيست و الاّ نقض غرض و بر خلاف در مقامِ تحديد بودن است. مثلاً در بيان حدّ كر، چند «شبر»(وَجَب) معمولى و متعارف مراد است و هيچ فقيهى نفرموده كه «شبر» در روايت، مطلق است و شامل همه انواع آن مى‌شود چه شبرفرد خردسال، چه بزرگسال، چه بسيار كوچك و چه به‌طور خارق العاده بزرگ! و همين طور موارد مشابه ديگر مانند حدّ شستن صورت در وضو.

با توجه به اين نكته، سمع و رؤيت و مانند آن در دسته دوم از روايات طريقيت دارند؛ يعنى طريق و وسيله براى سنجش مقدار خاصّى هستند. از اين رو همان سمع و رؤيت

(٣٠) العروة الوثقى، ج٣، ص٤٦٤، مسأله ٦٤.