در اين چهار روايت نيز مسلّماً منظور از «ترى»، «رأيت» و «استبان» ديدن اثر نجاست با چشم غير مسلح و متعارف در زمان صدور حديث است، نه رؤيت با ميكروسكوپ. و هيچ فقيهى اين گونه فتوا نمى‌دهد كه در چنين مواردى، اگر اثر نجاست در لباس با چشم متعارف ديده نشود ولى با ميكروسكوپ قابل ديدن باشد، آن لباس بايد تطهير شود.

به عبارت ديگر رؤيت و سمع در روايات دسته دوم ـ بر خلاف روايات دسته اوّل ـ مطلق نيست و شامل همه افراد آن نمى‌شود. اكنون بايد اين موضوع را تحليل و تبيين كرد كه چرا روايات دسته اوّل ـ بر خلاف روايات دسته دوم ـ مطلق است. روشن است كه تنها، ادّعاى انصراف در دسته دوم از روايات و عدم آن در دسته اوّل، يا ادّعاى تناسب حكم و موضوع در دسته دوم، راه حل مناسبى نيست. از اين رو به تبيين و تحليل منطقى اين روايات مى‌پردازيم و سپس روايات رؤيت هلال را مورد بررسى قرار مى‌دهيم تا مشخص شود كه آيا از دسته اوّلند يا از دسته دوم؟

با دقت در مفاد اين دو دسته از روايات معلوم مى‌شود كه دسته دوم در مقام تحديد و مشخص كردن اندازه يا مقدار و مسافت و مرتبه خاصّى از چيزى است و خود حس يعنى سمع و رؤيت، موضوعيتى ندارد، بلكه از آن به عنوان مقياس و ابزار سنجش استفاده شده است. مثلاً از شنيدن صداى اذان و ديدن ديوارهاى شهر در حدّ ترخص، به عنوان ابزار اندازه‌گيرى استفاده شده است. در حقيقت، ديدن يا شنيدن در اين مورد، فقط علامتى براى سنجش يك فاصله طولى مشخص است(مثلاً يك فرسخ). (٢٩) همچنين در روايات ديدن اثر نجاست: «ترى أثراً فتغسله»، «ترى دماً» و «استبان من أثره شيءٌ» مراد، مطلق رؤيت يا مطلق استبانه نجس نيست؛ بلكه مراد، اندازه، وضع و مقدار خاصّى از انتقال اثر نجاست است كه اگر چشم متعارف و عادى قابل رؤيت باشد تطهير لباس واجب و در غير اين صورت واجب نيست و رؤيت، موضوعيتى ندارد بلكه ابزارى براى سنجش خاصّى است.

به عبارت ديگر، در دسته دوم از روايات، رؤيت، سمع و مانند آنها در مقام تحديد و

(٢٩) مقاله «بررسى حكم شرعى رؤيت هلال با چشم مسلّح»، عرضه شده به دومين سمينار تخصصى رؤيت هلال، مهرماه ١٣٨٣.