است و در نتيجه با زياد شدن مناطق مختلف، افزونى مى‌يابد و از اين روى، هر نقطه‌اى طلوع و غروب خاص خود را دارد. پس سنجيدن و قياس كردن اين پديده تكوينى و طبيعى به مسأله و طلوع و غروب خورشيد قياسى مع الفارق است، و به بيانى روشن‌تر، طلوع يا غروب خورشيد، معنايى جز رسيدن زمين در حركت وضعى خود به درجه‌اى خاص ]از دايره چرخش خود به دور خورشيد [ندارد، بر خلاف هلال كه تنها با خارج شدن ماه از تحت الشعاع خورشيد حاصل مى‌گردد. بنا بر اين، چنانچه تحقق اين پديده معلوم گردد، تمامى احكام شرعى مربوط به آن، بر آن ترتّب مى‌يابد.

آرى، به ماامر شده است كه با ديدن هلال، روزه داشته و با ديدن آن، روزه بگشاييم، ولى روشن است كه ديدن تنها، راهى است براى دانستن تحقق هلال، نه اين كه دخالتى در ثبوت احكام مربوط به هلال داشته باشد، گواهش اين كه، اگر ماه رمضان سى روز باشد، ديگر براى آغازيدن شوّال به سُراغ ديدن هلال ماه نمى‌رويم، بلكه بدون آن اعمال عيد را انجام مى‌دهيم و شاهد ديگر اين كه اگر هلال در شب بيست و نهم ديده شود و در نتيجه از ماه رمضان بيست و هشت روز گذشته باشد، به گذشته برگشته و يك روز، روزه قضا به جا مى‌آوريم، به خاطر اين كه به اين طريق وجود ماه را در شبى كه شب آخر شعبان مى‌انگاشتيم، احراز مى‌كنيم. پس معيار و ملاك حكم احراز هلال است ]نه خصوص ديدن آن [و ديدن هلال، تنها طريقى است براى احراز آن، بويژه، با توجه به اين كه عنوان ديدن در روايات با تعابيرى از اين دست كه: «... نه با اعمال نظر وظنّ و