عوارض و موانع بازدارنده از ديدن آن. پس هنگامى كه هلال ماه را در اوان ماه رمضان مشاهده كردى، به نيّت وجوب روزه فردا را روزه بدار و نيز چنانچه خود آن را نديدى، ولى در شهر، كسان بسيارى به طور شايع آن را ديدند، همچنان روزه بر تو لازم خواهد بود و چون به خاطر وجود بازدارنده‌اى در آسمان، تنها پنجاه تن آن را ديده باشند باز هم روزه [بر تو [واجب است، ولى در صورتى كه فقط يك، يا دو نفر آن را ديده باشند، روزه تنها بر كسانى كه آن را ديده‌اند واجب مى‌شود و نه بر ديگران و اگر به علت نامساعد بودن هوا، هيچ كس از افراد شهر نتوانند هلال ماه را ببينند و ليكن در بيرون شهر، توسط دو شاهد عادل ديده شود، باز هم روزه گرفتن واجب مى‌شود.» (٧)

وى در كتاب خلاف (٨)چنين نوشته است:

«مسأله هشتم: نشانه ماه رمضان و هنگام واجب شدن روزه آن، يكى از دو امر است: يا ديدن هلال ماه و يا گواهى دادن دو گواه... دليل حكم ياد شده عبارت است از اخبار بسيارى كه از پيامبر(ص) و امامان، عليهم السلام، نقل شده و از فراوانى در حدّ تواتر هستند ] در نتيجه نسبت به صدور آنها از معصوم(ع) قطع حاصل مى‌شود [ ما اين اخبار را در كتاب تهذيب نقل كرده‌ايم.» وهمو، در كتاب مبسوط گفته است:

«نشانه ماه رمضان ديدن هلال ماه، يا وجود دو گواه عادل است ... و چنانچه شخص هلال ماه را در شهر خويش نديد، ليكن در خارج شهر افراد ديگرى آن را ديدند، به گونه‌اى كه بيان شد، واجب است عمل كردن به مقتضاى آن، البته در صورتى كه شهرهاى ياد شده به گونه‌اى نزديك هم باشند كه در فرض نبود بازدارنده و وجود شرايط در هر دوى آنها به خاطر اشتراك يا نزديكى آنها در عرض ] جغرافيايى [امكان ديدن هلال ماه وجود داشته باشد، مانند شهرهاى: بغداد، واسط، كوفه، تكريت و موصل، ولى چنانچه

(٧) الجوامع الفقهيه، ص٢٩٣.
(٨) خلاف، شيخ طوسى، ج١، ص١٤٣.