كه اوضاع و احوال غنائم جنگى تغيير پيدا كرده فتواى فقيهان نيز نسبت به ٥٤ غنائم تغيير كرده است و به زحمت مى‌توان فقيهى آگاه از اوضاع جنگ و ابزارها و سلاحهاى جنگى پيدا كرد كه اجازه دهد٥٤ سلاحهاى سنگين و سبك به غنيمت گرفته شده از آن سربازان باشد. اين اختلاف، نه به عنوان ثانوى است، بلكه به عنوان اولى و به استناد به همان ادله است، ولى با اختلاف فهم از دليلها و اختلاف در ترجيح دليلى بر دليلى ديگر.

و از همين موارد است مقوله هايى مانند: زكات مال التجارة، موسيقى، بانكدارى، مسائل مربوط به فضاء و طبقات زيرين زمين، پيوند اعضاء، تشريح و صدها مسائلى كه ضرورت زمان سبب شده است كه فقيه دليلها را دو باره مورد توجه قرار دهد و با عنايت به ضرورتهاى زمانى و مكانى جديد، در مقام فهم از دليل بر آيد. چنانكه بارها ياد آورى كردم، اين به اين معنى نيست كه فقيه به دليل جديدى دست يافته، يا از دليل سابق دست برداشته است و يا با روشى جديد به استنباط و اجتهاد پرداخته، بلكه فقط به اين معناست كه فقيه با عنايت به ضرورتهاى ياد شده، سعى مى‌كند از دليلها برداشت و فهمى داشته باشد كه مشكلات مردم را در محدوده دليلها و قواعد فقهى معمول، بر طرف سازد و اين كارى صحيح و واقع نگرى است.

آصفى:به نظر من بهترين راه آگاهى از مقتضيات زمان ومكان، برخورد عينى و عملى با مشكلات و ضرورتهاى جامعه است، در برابر آگاهى‌هاى نظرى. آنچه از همه بيشتر فقيه را به مقتضيات زمان و مكان آگاه مى‌سازد، برخورد روزمره با ضرورتهاست، نه فقط آگاهى و خبر داشتن.

فقهاى ما پس از استقرار نظام جمهورى اسلامى، در چنين موقعيتى قرار گرفتند و از نزديك با مسائل اقتصادى، سياسى، فرهنگى، هنرى، ورزيش، قضايى و... برخورد داشتند. چيزى كه تا پيش از انقلاب سابقه نداشت، اين ابتلاء و اصطكاك با ضرورتهاى زمان و مكان فقه ما را غنى مى‌كند و رشد عمقى فقه را، كه از ويژگى فقه ماست، به گسترش افقى فقه مى‌كشاند و ان شاء اللّه‌ طولى نخواهد كشيد كه اين