بگشايد و پسنديده‌تر در همه اين فرضها، رعايت جانب احتياط است، زيرا دليل روشنى وجود ندارد، بلكه تنها استدلالهاى اجتهادى [ظنّى [ديده مى‌شود كه علماى اصحاب بر اساس مسأله ياد شده استنتاج كرده‌اند، با اختلاف نظر ايشان، هم در اصل و هم در فروع آن.»

نگارنده مى‌گويد: گويا شهيد، به سنگينى اين فروع و دور از ذهن بودن آن براى پيروان شريعت پى برده كه اين چنين دست به دامن احتياط شده است، ليكن مستفاد از تعليل ايشان كه نوشت:

«روشنى در مسأله نيست، بلكه تنها استنتاجهاى ظنّى به چشم مى‌خورد»، اين است كه فروع ياد شده، مورد پذيرش ايشان نبوده، هر چند مبتنى بر اصول و قواعد مقبولى باشند. مى‌دانيم كه شهيد، از برجستگان فقها در اين قبيل مباحث است، بلكه در چنين مسائلى او را بايد صاحب يد بيضاء دانست و اى كاش، اين فقيه نامور، اشكال اصلى را متوجه اساس و بنيان اين فروع مى‌كرد و راه را براى يكسان دانستن حكم همه شهرها، چه دور و چه نزديك، هموار مى‌ساخت.

مقدس اردبيلى، (م:٩٩٣هـ. ق ) از ديگر فقيهان است كه در كتاب مجمع الفائدة و البرهان (٢٨)صفث به اين مسأله پرداخته و ضمن توضيح عبارت متن؛ يعنى: «... و شهرهاى نزديك مانند بغداد و كوفه حكمى يكسان دارند برخلاف شهرهاى دور...» مى‌نويسد:

«دليل اين تفصيل پس از فرض يادشده روشن است، زيرا چنانچه شخص در اين شهر، هلال را نبيند و در شهرى ديگر هلال ديده شود، درست‌خواهد بود، اگر بگوييم او هلال را نديده است در اين صورت، به استناد دليلهايى كه دلالت مى‌كنند بر اين كه ماه رمضان، با ديدن هلال شروع مى‌شود، مى‌توان گفت: اين شخص هنوز ماه رمضان را درك نكرده است، پس مى‌تواند روزه را بگشايد. در نتيجه، ديدن هلال در شهرى ديگر براى ساكنان اين شهر، سودى نخواهد داشت و دليلى بر

(٢٨) مجمع الفائدة و البرهان، مقدس اردبيلى، چاپ جديد، ج٥، ص٢٨٦.