فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٦٥ - کاوشی نو در اقسام دیه و چگونگی پرداخت آ ن آيت اللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى
كاهش ارزش ديگر اقسام از ارزش شتر است، بلكه خود در كنار هم آوردن آنها ظاهر در اين است كه همگى ديهاند، نه اين كه برخى ديه و دستهاى ديگر جايگزين باشند. بدين سان اين ظهور مىتواند مفهوم حصرى را كه از رواياتى مانند صحيحه جميل (الدية مئة من الابل) بر مىآيد، تقييد كند و از سويى ديگر معارض با دليلهايى باشد كه جايگزين بودن گوسفند يا درهم را نسبت به شتر مىرساند، اگر چنين دلالتى را بپذيريم.
پاسخ:نخست آن كه دلالتياد شده تنها اطلاق ودلالت حكمى است و نه ظهور وضعى؛ زيرا آوردن اقسام گوناگون به عنوان ديه در كنار يكديگر، ناسازگار با آن نيست كه آن را مقيد به برابر بودن با قيمت صد شتر كنيم، چنانكه اگر به اين مطلب تصريح مىشد [منافاتى نداشت ]. بدين سان، چنين تقييدى تنها مقيد كردن اطلاق خواهد بود و نه ناسازگارى با دلالت لفظى وضعى در اين روايت، بنا بر مبانى گوناگونى [كه در علم اصول در اين باره وجود دارد [. آرى، جايگزين بودن اقسام ديگر به جاى شتر، بدين گونه كه تنها صد شتر ديه و جايگزين خون مقتول بوده و ديگر اقسام به جاى اين جايگزين، به معناى عوضى از ديه باشند، برخلاف ظهور جملهاى است كه در آن همه اقسام را در كنار هم ديه به شمار آورده است و چنين ظهورى وضعى و نه اطلاق حكمى است. اما آنچه ما در پى آنيم اثبات جايگزينى بدين گونه نيست، براى ما مهم آن است كه جايگزينى در بها و ارزش مالى را اثبات كنيم؛ به اين معنى كه مراعات ارزش صد شتر در ديگر اقسام و يا دست كم در درهم و دينار لازم است. اين مطلب را نيز از رواياتى كه در آن آشكارا در نظر گرفتن قيمت و ارزش مالى شتر براى ديگر اقسام آمده است، پس از الغاء خصوصيت، به دست آوردهايم. برآيند آنچه گفتهايم اين است كه اطلاق اقسام ديگر كه با هم ديه به شمار آمدهاند، مقيد به آن هنگامى مىشود كه در ارزش مالى با صد شتر برابر باشند و چنين چيزى بيش از تقييد يك اطلاق نيست.
دوم آن كه اگر هم بپذيريم كه دلالت ياد شده از دلالتهاى ظهور وضعى و نه اطلاقى است، باز هم مىتوان گفت كه چنين ظهورى در برابر تصريح روايات پيشين