فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٣٩ - پژوهشى درباره ديدن هلال ماه ابوالقاسم خزعلى
شهرهاى ياد شده از يكديگر دور باشند، همچون بغداد و خراسان، يا بغداد و مصر، در اين حال هر يك از آنها حكم خاص خود را دارد.» (٩)
بايد گفت اين نخستين موردى است كه از شيخ، بويژه در كتاب ياد شده انديشه فرق نهادن ميان شهرها بدون اشاره به آن در دو كتاب پيشتر از آن، به چشم مىخورد.
نظر نگارنده در اين باب كه چرا شيخ تنها در اين كتاب ] مبسوط [متعرض تفاوت شهرها شده و نه در دو كتاب پيشتر بر آن، يادآورى نكتهاى كه از استاد ارجمند علاّمه بزرگوار آية اللّه بروجردى، به يادگار دارد روشن مىشود، چه اين كه ايشان در مورد كتابهاى شيخ مىفرمود:
در واقع شيخ، در زمينه فقه سه كتاب نوشته كه براى هر يك از آنها هدفى جز هدف دو كتاب ديگر داشته است. به اين ترتيب كه، نهايه را تنها براى ارائه ديدگاههاى امامان، عليهم السلام، و خلاف را براى بيان فتاواى مسلمانان و مبسوط را براى يادآورى فروع و نتايج ]فتواهاى معصومان(ع) [ نوشته است و روشن است كه پرداختن به اين فروع و پيامدها، عكس العملى بوده در برابر اهل سنّت كه بر شيعه خُرده مىگرفتند و مىگفتند كتابهاى فقهى شيعه، از ذكر فروع خالى و عارى بوده و تنها در بردارنده مضمون صريح رواياتند؛ از اين روى شيخ، كه خداوند اجر بسيارش دهد و نيكيهايش افزون سازد، به منظور زدودن اين لكّه از پيشانى فروزان شيعه به نگارش كتاب مبسوط پرداخت و به همين خاطر، سزاوار است كه در مورد اين فروع به نوشتههاى اهل سنت نيز مراجعه شود، تا هم چگونگى ورود اين مباحث به حوزه شيعى روشن شود و هم با كاوش در روايات نقل شده دليلى هر چند اشارت وار بر آنها يافت گردد.
و حلبى كه هم عصر شيخ بوده در كتاب اشارة السبق نوشته است:
«علم به حلول ماه رمضان و واجب شدن روزه آن، يا با ديدن هلال ماه و يا با گواهى دو گواه عادل كه جايگزين ديدن ماه هستند، حاصل
(٩) مبسوط، چاپ قديم، ص٧٤.