آيا مى‌شود حركت و پيشروى در انديشه فقهى آغاز كرد؟ دستگاه فقاهت‌حاكم بر حوزه‌ها، پيشرفت را بر مى‌تابد؟ آيا مى‌تواند در دستگاه خويش پرسشهاى پيچيده امروز را هضم كند؟ در يك كلام، آيا دستگاه اجتهاد و فقاهت تكامل پذير است.

تكامل پذيرى فقاهت

تكامل پذيرى فقاهت، قطعى و انكار ناشدنى است. افزايش فراورده هاى فقهى و بايسته بودن توليدات جديد فقهى مسلّم است. در چسانى، چگونگى، قلمرو، عرصه، محدوده و زواياى آن پرسش و درنگ است.

اصل باز بودن باب اجتهاد، فلسفه وجودى تفقّه، تقليد از مرجع زنده، خاتم بودن دين اسلام، جهانى بودن رسالت اسلام، عزتّمندى جامعه اسلامى، حكومت موعود جهانى، ولايت فقيه عادل و دين‌شناس در غيبت كبرا، و دهها اصل و نصّ ديگر، گواهان گويايى بر تكامل و تحول پذيرى دستگاه فقاهت و دانش فقه‌اند.

بى‌گمان، دگرگونى در رسالتها و اصول رسيده از معصومان، يا برداشت‌شده از قرآن نيست.

در گستره فقه نيز، تغيير و تكامل در عبادات نيست، زيرا شكل عبادات، اركان، ذكرها، اوقات و حتى جزئيات آن، در غرض جعل شارع نقش داشته است. اصل در عبادات دامن گرفتن از افزودن شطرى و كلمه‌اى بر عبادات است، مگر به اذن خود شارع.

{أم لَهم شركاء شرّعوا لهم من الدّين مالَم يأذن به اللّه‌ُ }

چگونگى عمل در عبادات با تمام جزئيات از سوى شارع تبيين شده است. چه فكر عرف و عقلا آن را درك نمى‌كند.

البته منظور، عبادات ويژه است كه همان نيايش و چگونگى رابطه انسان با خداست، نه عبادات مصطلح در زبان فقها. آنچه هم در عرصه