«بيان سه فرع: نخست اين كه چنانچه شخص هلال ماه را در شهرى ديد و پس از آن به شهر ديگرى كه حكمى جز حكم شهر اوّل دارد مسافرت كرد حكم شهر دوم، معتبر است، از اين روى، ممكن است‌سى و يك يا بيست و هشت روز روزه بر او واجب شود، حتى اگر سپيده دم عيد را درك كرد و پس از آن مسافرت كرد، بايد به انتظار عيد منطقه دوم روزه بدارد. چنانچه ] اوّل ماه را [ با روزه صبح كند و پس از آن به نقطه‌اى ديگر مسافرت كند در اين كه بتواند روزه خود را بگشايد جاى بحث است و رعايت جانب احتياط، در فروعهاى ياد شده پسنديده‌تر مى‌نمايد.»

محققّ ثانى (م:٩٤٠هـ. ق ) در كتاب جامع المقاصد (٢٥)، در ذيل كلام علاّمه كه نوشت: «چنانچه شخص هلال ماه را ببيند و پس از آن به جايى سفر كند كه در آن جا هلال ديده نشده، پس نزديك‌تر به واقع اين است كه روزه روز سى و يكم بر او واجب خواهد بود.» نوشته است:

«اين سخن، كلامى متين و نيكوست، هر چند در صورتى كه مسافر شب هنگام به مقصد خود برسد حكم مسأله ياد شده و هم فرض عكس آن، با اشكال رو به رو مى‌شود.»

وى همچنين در پس كلام علاّمه كه نوشت: و در صورت عكس فرض گذشته شخص ياد شده بايد در روز بيست و نهم افطار كند ]به خاطر ديدن هلال شوّال [مى‌نويسد:

«در صورتى كه ماه ناقص باشد ]يعنى سى روز نباشد [ و با اين فرض قضايى بر عهده مكلّف نخواهد بود بر خلاف آنچه برخى از اهل سنّت گفته‌اند كه علاّمه نيز براى پاسخ به همين بعض، مطلب ياد شده را بيان داشت.»

نگارنده مى‌گويد، با تقريرى كه محقق ثانى براى سخن علاّمه اظهار

(٢٤) الدروس، شهيد اول، ص٧٧.
(٢٥) جامع المقاصد، محقق ثانى، چاپ جديد، ج٣، ص٩٤.