پرسش سوم كه به هر صورت زمان و مكان نقش دارد هم در تبدل موضوع، هم درنفس استنباط. حالا اين مسأله كه فقيه بايد زمان و مكان را هم بشناسد بحثى است اصولى يا فقهى يا كلامى. اگر از مقدمات استنباط شد اصولى است اما اگر تعريف علم اصول، يا حتى فقه و كلام هم صدق نكند، مهم نيست. مهم ضرورت آن براى فقيه است. پاسخ به اين پرسش هيچ تأثير عملى ندارد.

اما پاسخ پرسش چهارم از بحث گذشته و ذكرمثالها روشن شد كه دو نوع تأثير مسلّم است تبدّل موضوع و شناخت اين تبدل و كيفيت استنباط و برداشت از دليلها و ممكن است تأثيرات ديگرى هم به هنگام فتوا با توجه به شرايط اجتماعى ـ سياسى هم داشته باشد كه طبعاً از باب تعارض ملاكات و رعايت اهم و مهم خواهد بود.

اما سؤال پنجم براى شناخت زمان و مكان راههاى مشخصى را نمى‌توان ذكر كرد، ولى قدر مسلّم استفاده بيشتر از وسائل و ابزارهاى ارتباط جمعى: راديو تلويزيون، جرائد، تماس با گروههاى مختلف مردم، توجه به تاريخ گذشته و حال و پيش بينى آينده، دقت در علل و عوامل حوادثى كه در جوامع بشرى رخ داده و مى‌دهد كه مقصود زمان مردم و حوادث و چگونگيهاى زندگى مردم زمان است و مقصود از مكان آن كه فقيه بداند در چه شرايط اجتماعى و درچه جامعه و دنيايى و با چه نظرات و ايده‌ها و اشكال و انواع حكومتها و... زندگى مى‌كند و به طور خلاصه به هر نسبت محيط ارتباطات و اطلاعات گسترده‌تر باشد، شناخت زمان و مكان دقيق‌تر خواهد بود.

بيش از اين فرصت نيست.

توفيقات روز افزون شما را از خداوند متعال خواهانم.