شده و به موضوع ديگر تبديل پيدا كرده و گرنه حكم روى موضوع خود باقى است. اما مقصود از نقش زمان و مكان در استنباط، تنها در بخش موضوع‌شناسى نيست، بلكه موضوع‌شناسى بخشى از آن است، بخش مهم، تأثيرى است كه زمان و مكان در نفس استنباط و استفاده از مدارك و روايات دارد؛

مثلاً ادله شرعيه به روشنى مى‌گويد مُثله و قطعه و قطعه كردن بدن ميت جائز نيست و خلاف احترام مؤمن است كه: «حرمة المؤمن ميتاً كحرمته حياً» يا در آوردن چشم ميت جرم و گناه و ديه دارد كه زمان صدور اين دليلها چنان بوده است كه براى انتقام‌گيرى و عناد و دشمنى اين كارها انجام مى‌شده، اما امروز براى شناخت بيماريها يا شناخت علت مرگ متوفّى، يا جدا كردن عضو براى پيوند زدن به فرد زنده كه در جنگ، يا در تصادف، عضوى را از دست داده كه مى‌توان با عضو اين متوفى جبران كرد كه شناخت زمان و مكان كه اين كارها در آن قابل انجام است، سبب مى‌شود كه فقيه مى‌گويد: اين روايات از اين موارد انصراف دارد واز اول حرام بودن شامل اين موارد نشده است، نه آن كه يك حرام، به دليل ضرورت ديگرى در تعارض اهم و مهم جائز است. اين نوع شناخت و درك زمان و مكان، ربطى به تبدل موضوع ندارد يا در مسأله معروف ديه كه بيشتر و مشهور فقها، منحصر به شش چيز دانسته و انتخاب را به جائى داده‌اند كه انعام ثلاثه و درهم و دينار و حوله يمانى باشد، ولى شناخت زمان و مكان و درك موقعيت پول در سيستم اقتصادى و انواع اقسام پولها در دنياى امروز و دقت در شرايط زمان صدور اين دليلها، فقيه را متوجه مى‌كند كه درهم و دينار، به عنوان پول زمان ذكر شده، گرچه عنصر طلا و نقره هم نقش داشته، ولى نقش اصلى مربوط به پول بودن است و مى‌گويد اختيار گزينش در آن زمان، از آغاز مخير است بين قيمت يا يكى از اين اجناس كه در اين برداشت و استنباط فقيه، بحثى از تبدل موضوع نيست، بلكه تأثير شناخت روى معنى كردن دليل و استفاده از آن است.

مسائل از نوع دوم فراوان است؛ در رابطه با كفار و مشركان، ارتباط بين المللى