آفريدند و.... امّا اين تلاش و تپش، آهنگى فرد مدارانه داشت. مجتهدان مرجع شدند در پرسشهاى فردى. پژوهشهاى عميق نظرى و فارغ از واقعيّتهاى بيرونى انجام گرفت. جامعه،بويژه در صد سال اخير، دگرگونيهاى پر شتاب داشت، روابط، نهادهاى اجتماعى، نيازها و پرسشهاى فكرى دگرسان شدند، ولى فقه در گوشه حوزه‌ها و در شعاع رفتارهاى فردى بايد و نبايد مى‌كرد. حوزه و جامعه در دو سمت و سوى جداى از هم، به پيش مى‌رفتند. گرچه گه گاهى مصلحانى بينش ناب شيعى را تبيين مى‌كردند و حاكمان جور را به وحشت مى‌افكندند، يا در برخى برهه‌ها حاكمانى، ديندارى را شعار خويش مى‌كردند و فقيهان، مجال طرح انديشه‌هاى سياسى - اجتماعى اسلام را مى‌يافتند، ولى آنچه رخ داد در يك سو، حركت پر شتاب جوامع به سوى همبستگى و همگونى و آميخته با ابزار و وسائل نوظهور تكنيك و صنعت بود، و در سوى ديگر، حركت عرضى و دايره‌اى نظرى فقيهان در گوشه حوزه‌ها.

اين است‌خاستگاه جدايى عميق ميان نمودها و بودهاى اجتماعى با ابزار و دستگاههاى استخراج بايدها و نيايدهاى دينى.

در اين باره، رهبر فرزانه دردمندانه مى‌گويد:

«امروز، حوزه علميه از زمان خودش خيلى عقب است. حسابِ يك ذره و دو ذره نيست. مثل اين است كه دو نفر سوار بر اسب در واديى، همراه يكديگر بروند و يكى اسبش از ديگرى تندروتر باشد و آن كه اسبش كندروتر است، بعدها به اتومبيل دست پيدا كند. طبيعى است آن كه اسبش تندروتر است، به گرد او هم نمى‌رسد. الآن وضعيت اين گونه‌است. در حال حاضر، امواج فقه و فلسفه و كلام و حقوق، دنيا را فرا گرفته است. ما وقتى به خودمان نگاه مى‌كنيم، مى‌بينيم با زمان خيلى فاصله داريم.»