ملازمه ميان ديدن در يكى و ديدن در ديگرى وجود ندارد، بلكه برابر فرض، كه همان اختلاف افق شهرهاى ياد شده است، مى‌دانيم حتى ملازمه‌اى ميان ديدن آن در آن جا و امكان ديده شدنش در اين جا وجود ندارد، و بلكه گاهى ديده شدن آن در اين جا، ممكن نيست، و اگر به اين نكته توجه نشود، گاه و در برخى از حالتها پيش مى‌آيد كه بايد كمتر از بيست و نُه روز روزه داشت... پس كلام علاّمه در كتاب منتهى (مبنى بر نبود تفاوت و تفصيل پس از ديدن هلال در يكى از شهرها و واجب شدن روزه و هم افطار، ميان شهرهاى دور از هم و يا نزديك به هم، به استناد ديدن هلال در شهرى و ثبوت آن به گواهى گواهان در ديگر شهرها...) دور مى‌نمايد به دليل آنچه بيان شد.»

به نظر نگارنده، مقدس اردبيلى، به نيكى متوجه ضعف و سُستى مبنايى شده است كه بر اساس آن گاهى روزه ماه رمضان بيست و هشت روز خواهد شد و اين همان نكته‌اى است كه پيش از اين بيان داشتيم، مبنى بر اين كه چنين احكامى بر اذهان موءمنان سنگينى كرده و به سادگى پذيرفتنى نيست، همچنانكه اشارت رفت كه قبل از محقق اردبيلى، شهيد بزرگوار نيز به اين نكته آگاهى يافته بود و در آن جا بيان داشتيم كه اى كاش شهيد ضعف و سستى فروع ياد شده را ناشى از ضعف مبناى تفصيلى ]و تفاوت نهادن ميان شهرهاى دور و نزديك [مى‌دانست و نه متوجه بى‌پايگى اجتهاد و استنباط ظنّى فقيهان ]با فرض صحت و راستى مبنى و اساس [ ، و از كمال بهره‌مندى است كه مقدس اردبيلى، چنين سُستيها و كاستيهايى را دليلى بر ناراستى مبنى قرار مى‌دهد، ليكن، نقطه ابهامى در كلام ايشان ديده مى‌شود كه همچنان شگفت‌انگيز است و آن اين كه چگونه ايشان ناسازگارى فروع ياد شده را با ارتكاز اهل شرع گواه سُستى مبناى تساوى ] ميان شهرهاى دور و نزديك در حكم [دانسته‌اند؛ چه اين كه در صورت قرار دادن ديدن هلال ماه در